ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Siem Reap · Siem Reap Province

अंगकोर वाट

अंगकोर वाट — सिएम रीप, कम्बोडिया (विश्व-वृहत्तम-धार्मिक-स्मारक 162.6 हेक्टेयर — Guinness-प्रमाणित; मूल-विष्णु-मन्दिर सूर्यवर्मन् द्वितीय 1113-1150 CE-निर्मित; UNESCO 1992)

अंगकोर वाट — खमेर अंगकोरवत्त (Angkor Wat = 'मन्दिर-नगरी'); सूर्यवर्मन् द्वितीय (शासन 1113-1150 CE)-निर्मित विष्णु-मन्दिर + स्व-समाधि-मन्दिर; पञ्चरत्न-शिखर मेरु-पञ्च-शिखर-प्रतीक; पश्चिमाभिमुख (अद्वितीय-समाधि-दिशा-व्याख्या); परवर्ती (13वीं-14वीं शताब्दी) थेरवाद-बौद्ध-स्थल-रूपान्तरण

अन्य नाम: अंगकोरवत्त · अंगकोर मन्दिर · Angkor Vat · City Temple

  • विश्व-वृहत्तम-धार्मिक-स्मारक क्षेत…
  • UNESCO World Heritage Site 1992
  • मूल-विष्णु-मन्दिर
  • मेरु-पञ्च-शिखर-समानांतर-वास्तु
अंगकोर वाट
दर्शन समय
05:00 (सूर्योदय-दर्शन-हेतु 5:00 AM-द्वार-उद्घाटन; टिकट-कार्यालय 04:30) – 18:00
स्वरूप
खमेर-वैष्णव विष्णु-समाधि-मन्दिर-स्वरूप
स्थान
Siem Reap · Siem Reap Province
उत्तम ऋतु
वसन्त-विषुव सूर्योदय-संरेखण 21-23 मा…
काल
12वीं-शताब्दी CE

इस मन्दिर की विशेषता

  • विश्व-वृहत्तम-धार्मिक-स्मारक क्षेत्रफल-अनुसार (162.6 हेक्टेयर / 401.8 एकड़) — Guinness World Records-प्रमाणित
  • UNESCO World Heritage Site 1992 — 16th-Session-अंकित; सांस्कृतिक-मानदण्ड (i)(ii)(iii)(iv); 'अंगकोर'-व्यापक-स्थल-अन्तर्गत; अंगकोर-पार्क 40,100 हेक्टेयर-क्षेत्रफल
  • मूल-विष्णु-मन्दिर — सूर्यवर्मन् द्वितीय (शासन 1113-1150 CE)-निर्मित; परम-विष्णुलोक-मरणोपरान्त-नाम-धारक (Suryavarman II-वैकुण्ठलोक-प्रवेश-समाधि-मन्दिर)
  • मेरु-पञ्च-शिखर-समानांतर-वास्तु — पाँच-कमल-कलिका-शिखर मेरु-पाँच-शिखर-प्रतीक; केन्द्रीय-शिखर 65m-ऊँचा; 200m-चौड़ा-परिखा 'विश्व-समुद्र'-प्रतीक
  • त्रि-भित्ति-चित्र-गैलरी — रामायण + महाभारत (कुरुक्षेत्र-युद्ध) + समुद्र-मन्थन + सूर्यवर्मन्-द्वितीय-ऐतिहासिक-शोभायात्रा
  • पश्चिमाभिमुख-अद्वितीय-दिशा — हिन्दू-समाधि-दिशा-व्याख्या; भित्ति-चित्र-वामावर्त-पठन अन्त्येष्टि-कर्म-समानांतर
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

मूल-देव विष्णु (खमेर-वैष्णव; सूर्यवर्मन् द्वितीय-केन्द्रीय-राज-धर्म); परवर्ती-थेरवाद-बौद्ध-मूर्तियाँ-स्थापित (13वीं-14वीं शताब्दी)

खमेर-वैष्णव विष्णु-समाधि-मन्दिर-स्वरूप; देवराज-वैकुण्ठलोक-धर्मशास्त्र

सम्प्रदाय: मूल: खमेर-वैष्णव (पञ्चरात्र-समानांतर); प्रशासन: APSARA Authority (apsaraauthority.gov.kh) — कम्बोडिया-सरकार-नियामक-निकाय; टिकट: Angkor Enterprise (ticket.angkorenterprise.gov.kh); सक्रिय-थेरवाद-बौद्ध-भिक्षु-उपस्थिति

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

सूर्यवर्मन् द्वितीय विष्णु-समाधि-मन्दिर कथा (1113-1150 CE)

सूर्यवर्मन् द्वितीय (शासन 1113-1150 CE) ने अंगकोर वाट को विष्णु-केन्द्रीय-मन्दिर एवं स्व-समाधि-मन्दिर-रूप-में-निर्मित किया। मरणोपरान्त-नाम **परम-विष्णुलोक** ('वैकुण्ठलोक-प्रवेशी') — सूर्यवर्मन् द्वितीय-वैकुण्ठलोक-प्रत्यक्ष-तादात्म्य-अभिलेखीय-प्राथमिक-प्रमाण। ~तीन-दशक-निर्माण-काल। Wikipedia + Britannica + World History Encyclopedia 3+ बहु-सम्मति।

मेरु-पञ्च-शिखर-वैकुण्ठ-लोक-वास्तु कथा

पाँच-कमल-कलिका-शिखर मेरु-पाँच-शिखर (देव-निवास)-प्रतीक; 200m-चौड़ा-परिखा 'विश्व-समुद्र'-प्रतीक; तीन-संकेन्द्रित-गैलरी। केन्द्रीय-शिखर 65m-ऊँचा। Britannica + Wikipedia-बहु-स्रोत।

रामायण + महाभारत + समुद्र-मन्थन भित्ति-चित्र कथा

त्रि-भित्ति-चित्र-गैलरी: रामायण-दृश्य + महाभारत-कुरुक्षेत्र-युद्ध + समुद्र-मन्थन-दृश्य + सूर्यवर्मन्-द्वितीय-ऐतिहासिक-शोभायात्रा। सनातन-धर्म-शास्त्रीय-स्मारक-केन्द्रीय। Wikipedia + World History Encyclopedia + Britannica।

पश्चिमाभिमुख-समाधि-दिशा कथा

खमेर/हिन्दू-मन्दिर (पूर्वाभिमुख-सामान्य)-में अद्वितीय पश्चिमाभिमुख — हिन्दू-ब्रह्माण्ड-में पश्चिम-दिशा-मृत्यु-दिशा; भित्ति-चित्र-वामावर्त-पठन अन्त्येष्टि-कर्म-समानांतर। समाधि-शव-गृह-प्रमाण-नहीं; मन्दिर-कार्य पूजा-स्थल + विष्णु-समाधि-मन्दिर-दोनों। Wikipedia + World History Encyclopedia-2+ बहु-सम्मति।

क्रमिक थेरवाद-बौद्ध-रूपान्तरण कथा (13वीं-14वीं शताब्दी)

1431 अयुथ्या-अंगकोर-आक्रमण + 13वीं-शताब्दी-उत्तरार्द्ध थेरवाद-बौद्ध-उदय खमेर-राजवंश-में-पश्चात; गैलरी-में बुद्ध-मूर्ति-जोड़ी। आज-तक थेरवाद-बौद्ध-भिक्षु-स्थल-में-सक्रिय। Wikipedia + Yale Macmillan SE Asia + Phnom Penh Post-बहु-स्रोत (तिथि-conflict: 'late-13th' vs 'late-12th' vs '14th शताब्दी' — 'late 13वीं-14वीं शताब्दी' सम्मति-वाक्यांश; एकल-वर्ष-न-अंकित)।

संत एवं परम्परा

  • विष्णु (खमेर-वैष्णव मूल-केन्द्रीय-देव)
  • सूर्यवर्मन् द्वितीय (शासन 1113-1150 CE; निर्माता-राजा; मरणोपरान्त 'परम-विष्णुलोक'-नाम-धारक)
  • खमेर-वैष्णव-देवराज-परम्परा (राज-देव-तादात्म्य धर्मशास्त्र)
  • थेरवाद-बौद्ध-भिक्षु-समुदाय (13वीं-14वीं शताब्दी-से आज-तक)
  • APSARA Authority (कम्बोडिया-सरकार-नियामक-निकाय)
  • 1992 UNESCO World Heritage Committee — अंकित-निर्णायक

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 1113सूर्यवर्मन् द्वितीय-शासन-प्रारम्भ (1113-1150 CE); अंगकोर वाट-निर्माण-आरम्भBritannica + Wikipedia + World History Encyclopedia बहु-सम्मति
  2. 1150~1150 CE — सूर्यवर्मन् द्वितीय-शासन-अन्त (निर्माण-काल समाप्ति-निकट; मरणोपरान्त 'परम-विष्णुलोक'-नाम)Wikipedia Suryavarman II + Britannica
  3. 14311431 — अयुथ्या-अंगकोर-आक्रमण (अंगकोर-राजधानी-त्याग; गैलरी-में बुद्ध-मूर्ति-जोड़ी क्रमिक-प्रारम्भ)Wikipedia + Yale Macmillan SE Asia
  4. 18631863 — कम्बोडिया-राष्ट्र-ध्वज-में अंगकोर वाट-चित्रण-प्रारम्भ (विश्व-एकमात्र-मन्दिर सम्प्रभु-राष्ट्र-ध्वज-पर)Wikipedia
  5. 19921992 — UNESCO World Heritage Site-अंकन (16th-Session); सांस्कृतिक-मानदण्ड (i)(ii)(iii)(iv); अंगकोर-पार्क 40,100 हेक्टेयरUNESCO + Wikipedia Angkor
  6. 202316 अक्टूबर 2023 — Siem Reap-Angkor International Airport (SAI) उद्घाटन (मन्दिर-से ~40 किमी पूर्व); पुराना-निकट-मन्दिर हवाई-अड्डा-प्रतिस्थापनCNN + Wikipedia SAI + ASIA DMC
  7. 202621-23 मार्च 2026 — वसन्त-विषुव सूर्योदय-केन्द्रीय-शिखर-संरेखण (2026: 22 मार्च-शिखर; 30,000+ तीर्थयात्री-पर्यटक-सङ्ग्रह)Khaosod English + Cambodge Mag + AKP-कम्बोडिया-सरकार-समाचार + Royal Embassy Berlin बहु-सम्मति
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

05:00 (सूर्योदय-दर्शन-हेतु 5:00 AM-द्वार-उद्घाटन; टिकट-कार्यालय 04:30) से 18:00 तक

द्वार-उद्घाटन + सूर्योदय-दर्शन05:00 (वर्ष-भर)
दैनिक
टिकट-कार्यालय-समय04:30-17:30
दैनिक
थेरवाद-बौद्ध-प्रार्थना (स्थल-में सक्रिय)मन्दिर-अन्तर्भाग में थेरवाद-बौद्ध-भिक्षु-प्रार्थना
दैनिक
हिन्दू-अर्थ-में आरती-नहींमूल-विष्णु-पूजा अब-सक्रिय-नहीं; स्थल-धरोहर-स्मारक + सक्रिय-थेरवाद-बौद्ध-केन्द्र
मूल-हिन्दू-पूजा-अनुपस्थित

वस्त्र-संहिता: वस्त्र-नियम कड़ाई — कन्धा + घुटना-ढके (विशेषतः Bakan-सर्वोच्च-मंडप + Bayon-केन्द्रीय + Baphuon-प्रवेश); गार्ड-कड़ाई-से-पालन; अन्तर्भाग-मंडप-में टोपी-त्याज्य

फोटोग्राफी: सामान्य-फोटोग्राफी अनुमत; Bakan-सर्वोच्च-मंडप-अन्तर्भाग में फ्लैश + ट्राइपॉड-निषिद्ध

विशेष नियम: Bakan-सर्वोच्च-मंडप-प्रवेश आयु-12+ + कन्धा/घुटना-ढके-अनिवार्य (गार्ड-कड़ाई); सम्पूर्ण-अंगकोर-पार्क Angkor Pass-अनिवार्य (केवल अंगकोर वाट-नहीं); Pass-2026 मूल्य USD 37 (1-दिवस) / USD 62 (3-दिवस / 10-दिनों-में) / USD 72 (7-दिवस / 30-दिनों-में); 12-वर्ष-नीचे-बच्चे-निःशुल्क (पासपोर्ट-अनिवार्य); 1-दिवस-Pass शाम-5-बजे-पश्चात अगले-दिन-भी मान्य

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

सूर्योदय-दर्शन (05:00-द्वार-उद्घाटन; पश्चिम-प्रवेश-से)
समय
05:00-सूर्योदय-काल

अंगकोर वाट-शिखर-दर्शन-शिखर-अनुभव; Angkor Pass-अनिवार्य।

दैनिक-दर्शन (05:00-18:00)

Angkor Pass-धारक-दैनिक-दर्शन; भित्ति-चित्र-गैलरी + त्रि-संकेन्द्रित-मंडप।

Bakan सर्वोच्च-मंडप-प्रवेश (आयु-12+)

सर्वोच्च-मंडप-केन्द्रीय-विष्णु-गर्भगृह-प्रवेश; आयु-12+ + वस्त्र-नियम कड़ाई।

वसन्त-विषुव सूर्योदय-संरेखण-दर्शन (21-23 मार्च 2026)

वर्ष-में-दो-बार सूर्योदय-केन्द्रीय-शिखर-संरेखण-दृश्य; 30,000+ तीर्थयात्री-पर्यटक-सङ्ग्रह।

Angkor Pass — 1-दिवस USD 37 / 3-दिवस USD 62 / 7-दिवस USD 72

सम्पूर्ण-अंगकोर-पार्क-प्रवेश-Pass (केवल अंगकोर वाट-नहीं); 12-वर्ष-नीचे निःशुल्क; पासपोर्ट-अनिवार्य।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

वसन्त-विषुव सूर्योदय-संरेखण (विशेष-खगोलीय-घटना)चैत्र (मार्च); 2026: 21-23 मार्च 2026; 22 मार्च-शिखर-दिन

सूर्य पश्चिम-प्रवेश-से केन्द्रीय-शिखर-शीर्ष-पर-संरेखित-दिखाई-देता; खमेर-खगोलीय-अभियान्त्रिकी-प्रमाण; 30,000+ तीर्थयात्री-पर्यटक-सङ्ग्रह

खमेर नववर्ष (Choul Chnam Thmey)वैशाख; 2026: 14-16 अप्रैल 2026

कम्बोडिया-राष्ट्रीय-नववर्ष; अंगकोर-यात्रा-शिखर-काल

Pchum Ben (पितृ-स्मरण-काल)आश्विन (सितंबर-अक्टूबर); 2026: स्रोत-conflict (29 सितंबर-1 अक्टूबर vs 10-12 अक्टूबर 2026 — आधिकारिक-घोषणा-flag)

कम्बोडिया-थेरवाद-बौद्ध-15-दिवसीय पितृ-स्मरण-काल

Bon Om Touk (जल-उत्सव)कार्तिक-नवंबर (चन्द्र-गणित); 2026: सटीक-तिथि-flag

Tonlé Sap-नदी-दिशा-परिवर्तन-स्मरण-राष्ट्रीय-उत्सव

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

विश्व-वृहत्तम-धार्मिक-स्मारक-दर्शन-संकल्प (162.6 हेक्टेयर)

Guinness World Records-प्रमाणित विश्व-वृहत्तम-धार्मिक-स्मारक-क्षेत्रफल; UNESCO 1992-अंकित; मूल-विष्णु-मन्दिर-दर्शन-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Guinness World Records + UNESCO + Wikipedia बहु-स्रोत

सूर्यवर्मन्-द्वितीय विष्णु-समाधि-मन्दिर-दर्शन-संकल्प (1113-1150 CE)

सूर्यवर्मन् द्वितीय-निर्मित विष्णु-केन्द्रीय-मन्दिर + स्व-समाधि-मन्दिर; मरणोपरान्त 'परम-विष्णुलोक'-वैकुण्ठलोक-प्रत्यक्ष-तादात्म्य-दर्शन-संकल्प

स्रोत: Wikipedia + Britannica + World History Encyclopedia

रामायण + महाभारत + समुद्र-मन्थन भित्ति-चित्र-दर्शन-संकल्प

त्रि-भित्ति-चित्र-गैलरी-सनातन-धर्म-शास्त्रीय-स्मारक-दर्शन-संकल्प; रामायण + कुरुक्षेत्र-युद्ध + समुद्र-मन्थन-वामावर्त-पठन

स्रोत: Wikipedia + World History Encyclopedia + Britannica

वसन्त-विषुव सूर्योदय-संरेखण-संकल्प (21-23 मार्च 2026)

वर्ष-में-दो-बार सूर्योदय-केन्द्रीय-शिखर-संरेखण-दृश्य-संकल्प; खमेर-खगोलीय-अभियान्त्रिकी-प्रमाण; 30,000+ तीर्थयात्री-पर्यटक-सङ्ग्रह

स्रोत: Khaosod + AKP-कम्बोडिया-सरकार + Cambodge Mag

मेरु-पञ्च-शिखर-वैकुण्ठ-लोक-वास्तु-दर्शन-संकल्प

पाँच-कमल-कलिका-शिखर मेरु-पाँच-शिखर-प्रतीक + 200m-परिखा-विश्व-समुद्र-प्रतीक-दर्शन-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Britannica + Wikipedia बहु-स्रोत

कम्बोडिया-राष्ट्र-ध्वज-चित्रित-मन्दिर-दर्शन-संकल्प (1863-से)

विश्व-एकमात्र-मन्दिर जो सम्प्रभु-राष्ट्र-ध्वज-पर-चित्रित; कम्बोडिया-राष्ट्र-गौरव-केन्द्रीय-दर्शन-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Wikipedia

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • विष्णु सहस्रनामसहस्रनाम-स्तोत्रमहाभारत अनुशासन-पर्वखमेर-वैष्णव-मूल-परम्परा
  • रामायण-पठन (सुन्दर-काण्ड)महाकाव्य-पठनवाल्मीकि-रामायणइस मन्दिर हेतुउत्तर-गैलरी-भित्ति-चित्र-केन्द्रीय
  • महाभारत-पठन (कुरुक्षेत्र-युद्ध)महाकाव्य-पठनव्यास-महाभारत भीष्म-पर्वइस मन्दिर हेतुपश्चिम-गैलरी-भित्ति-चित्र-केन्द्रीय
  • समुद्र-मन्थन-स्तोत्रपौराणिक-पठनभागवत-पुराण + विष्णु-पुराणइस मन्दिर हेतुपूर्व-गैलरी-भित्ति-चित्र-केन्द्रीय (88-असुर + 92-देव-वासुकि-नाग-समुद्र-मन्थन)
  • थेरवाद-बौद्ध-त्रिशरण + पंचशील-पठनथेरवाद-बौद्ध-पठनथेरवाद-त्रिपिटकइस मन्दिर हेतुवर्तमान-स्थल-थेरवाद-बौद्ध-भिक्षु-सक्रिय-पठन
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

Angkor Thom + Bayon-मन्दिर3.5 किमी

अंगकोर-राजधानी-केन्द्र; Bayon-मन्दिर 200+ बुद्ध-मुख-शिल्प; जयवर्मन् सप्तम-निर्मित

Ta Prohm ('Tomb Raider' मन्दिर — वृक्ष-जड़-संकुलित)3 किमी

Small Circuit-केन्द्रीय; जयवर्मन् सप्तम-निर्मित; अद्वितीय-वृक्ष-जड़-संरचना

Banteay Srei ('स्त्रियों-का-दुर्ग')32 किमी

Pink-sandstone-निर्मित; अद्वितीय-सूक्ष्म-शिल्पकला

Preah Khan (अंगकोर-पार्क-में Angkor Thom-उत्तर)5 किमी

Grand Circuit-केन्द्रीय; जयवर्मन् सप्तम-निर्मित

Siem Reap-नगर6 किमी

अंगकोर-यात्रा-प्रवेश-नगर; होटल + भोजन + परिवहन-केन्द्र

My Son-मन्दिर-संकुल, Vietnam (दक्षिण-पूर्व-एशिया-हिन्दू-धरोहर)1200 किमी

Cham-वंश-हिन्दू-मन्दिर-संकुल; SE-एशिया-हिन्दू-सर्किट

Prambanan-मन्दिर, Indonesia (SE-एशिया-हिन्दू-धरोहर)2400 किमी

9वीं-शताब्दी हिन्दू-मन्दिर-संकुल; SE-एशिया-हिन्दू-सर्किट

खमेर-हिन्दू-बौद्ध-कम्बोडिया-सर्किट (अंगकोर वाट → Angkor Thom/Bayon → Ta Prohm → Banteay Srei → Preah Khan)

केन्द्रीय-मन्दिर; विश्व-वृहत्तम-धार्मिक-स्मारक; UNESCO 1992-अंकित

5 मंदिर

दक्षिण-पूर्व-एशिया हिन्दू-धरोहर-सर्किट (अंगकोर वाट + My Son + Prambanan)

तीन-वृहत्तम-SE-एशिया-शेष-हिन्दू-मन्दिर-संकुलों-में-शिखर

3 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
अंगकोर वाट, अंगकोर पुरातत्व-पार्क, सिएम रीप-प्रान्त, कम्बोडिया
हवाई अड्डा
Siem Reap-Angkor International Airport (SAI) — 16 अक्टूबर 2023-उद्घाटित; मन्दिर-से ~40 किमी पूर्व
रेलवे
रेल-संपर्क-न्यूनतम; Phnom Penh-Sihanoukville-रेल-मुख्य; सिएम रीप-रेल-न्यूनतम-संपर्क
बस-स्टैण्ड
Siem Reap-नगर-केन्द्रीय-बस-स्थान; Phnom Penh-बैंकाक-अन्तर्राष्ट्रीय-बस-सेवा
उत्तम ऋतु
वसन्त-विषुव सूर्योदय-संरेखण 21-23 मार्च 2026 (विशेष); खमेर नववर्ष 14-16 अप्रैल 2026 (राष्ट्रीय-उत्सव-शिखर); शीत-सूखा-काल नवंबर-फरवरी (आदर्श-यात्रा-काल; मध्यम-तापमान); मानसून मई-अक्टूबर (वर्षा-काल; तीर्थयात्री-कम; हरित-दृश्य-शिखर); सूर्योदय-दर्शन 05:00-द्वार-उद्घाटन (वर्ष-भर-अनुशंसित)
प्रबन्धन
APSARA Authority (Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap) — कम्बोडिया-सरकार-नियामक-निकाय; Angkor Enterprise — टिकट-निकाय; Sokimex (नीली-शर्ट-गार्ड्स + फोटो-ID-लटकन) — सुरक्षा-निकाय; आधिकारिक-APSARA-गाइड्स (हल्की-पीली-शर्ट + लटकन); सक्रिय-थेरवाद-बौद्ध-भिक्षु-स्थल-में-उपस्थित
6 किमीSiem Reap-नगर
3.5 किमीAngkor Thom
3 किमीTa Prohm
32 किमीBanteay Srei
40 किमीSiem Reap-Angkor International…
320 किमीPhnom Penh
460 किमीBangkok, थाईलैंड
अंगकोर वाट — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik