शिव पुराण
रुद्र संहिता — ब्रह्मा-विष्णु लिंगोद्भव कथा
Tiruvannamalai · Tamil Nadu
अरुणाचलेश्वर — अग्नि-तत्व का शिव; अरुण-पर्वत का स्वामी
अन्य नाम: अरुणाचलेश्वर · अण्णामलैयार् · अग्नि-लिंग · तिरुवण्णामलै शिव

इस मन्दिर की विशेषता
श्री अरुणाचलेश्वर (शिव — पञ्च-भूत स्थलों में अग्नि-तत्व; अरुणाचल पर्वत-स्वरूप शिव)
अग्नि-लिंग; मंदिर के पीछे अरुणाचल पर्वत (तिरुवण्णामलै हिल) स्वयं शिव-स्वरूप माना जाता है — कार्तिगै दीपम् पर शिखर पर महा-ज्योति प्रज्ज्वलित
सम्प्रदाय: शैव
रुद्र संहिता — ब्रह्मा-विष्णु लिंगोद्भव कथा
अरुणाचल माहात्म्य
नायन्मार थिरुज्ञानसम्बन्दर, अप्पर, सुन्दरर रचित स्तुति
05:00 से 21:30 तक · मध्याह्न विश्राम 12:00-17:00 (मध्याह्न विश्राम)
मुख्य अरुणाचलेश्वर दर्शन निःशुल्क।
अरुणाचल पर्वत की 14-किमी पैदल परिक्रमा (3.5-5 घण्टे); पारंपरिक रूप से नंगे पाँव; पूर्णिमा रात्रि 'पूर्णिमा गिरिवलम्' विशेष पुण्य। 2026 पूर्णिमा तिथियाँ (13 पूर्णिमा — अधिक मास वर्ष): 3 जनवरी, 1 फरवरी, 3 मार्च, 2 अप्रैल, 1 मई, 31 मई (अधिक), 29 जून, 29 जुलाई, 28 अगस्त, 26 सितंबर, 26 अक्टूबर, 24 नवम्बर (महा कार्तिगै दीपम), 23 दिसंबर।
वर्ष का सर्वोच्च पर्व — अरुणाचल पर्वत के शिखर पर महा-ज्योति (विशाल अग्नि-स्तम्भ) प्रज्ज्वलित; पूरे शहर से दर्शनीय; ज्योति 10 दिन तक जलती है। 2026 — 24 नवम्बर पूर्णिमा।
रात्रि-भर मंदिर खुला; प्रति-घण्टे विशेष अभिषेक। 2026 — 15 फरवरी।
अरुणाचलेश्वर-उन्नामुलैयम्मन विवाहोत्सव
प्रत्येक पूर्णिमा पर 14 किमी पर्वत-परिक्रमा; लाखों श्रद्धालु
अरुणाचल पर्वत स्वयं शिव-लिंग; अग्नि-तत्व के दर्शन से अंतर्शुद्धि एवं तपस्या-वर्धन
स्रोत: स्कन्द पुराण अरुणाचल माहात्म्य + रमण महर्षि पञ्च-रत्नम्
पञ्च-भूत यात्रा का मध्य-पीठ
स्रोत: पञ्च-भूत स्थल परंपरा
रमण महर्षि-स्थापित आधुनिक अद्वैत-ज्ञान-पीठ; 'मैं कौन हूँ?' आत्म-विचार साधना
स्रोत: रमण महर्षि शिक्षा
14 किमी अरुणाचल पर्वत परिक्रमा — विशेषतया पूर्णिमा रात्रि — से सम्पूर्ण-पाप निवारण
स्रोत: स्कन्द पुराण + तमिल शैव परंपरा
स्वयं शिव-लिंग; 14 किमी परिक्रमा-पथ; 8 लिंग पथ-पर — इन्द्र, अग्नि, यम, निरुति, वरुण, वायु, कुबेर, ईशान
रमण महर्षि (1879-1950) का आश्रम; आत्म-विचार साधना-पीठ; विश्व-भर के साधक आते हैं
रमण महर्षि की 17-वर्षीय तप-स्थली; पर्वत-शिखर तक चढ़ाई
20वीं शताब्दी के सिद्ध-संत; प्रसिद्ध 'भिक्षाटन-संत'
अग्नि-तत्व; अन्य 4: एकाम्बरेश्वर (पृथ्वी), जम्बुकेश्वर (जल), श्रीकालहस्ती (वायु), चिदम्बरम् (आकाश)
5 मंदिर
4 प्रमुख शिव-धामों में अग्रणी
4 मंदिर
रमण महर्षि आश्रम के साथ संयुक्त
केन्द्रीय — अरुणाचल पर्वत स्वयं शिव