ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Theur · Maharashtra

श्री चिन्तामणि विनायक मन्दिर

श्री चिन्तामणि विनायक मन्दिर — थेऊर, हवेली तालुका, ज़िला पुणे, महाराष्ट्र (भीमा + मुला-मुथा सङ्गम)

चिन्तामणि-विनायक — अष्टविनायक का पञ्चम तीर्थ; 'चिन्ता' (व्यथा) + 'मणि' (रत्न) = व्यथा-हरण-रत्न; पेशवा माधवराव I का इष्ट-देव एवं समाधि-स्थल

अन्य नाम: चिन्तामणि-विनायक · चिन्तामणि गणपति · थेऊर गणपति

  • अष्टविनायक यात्रा का पञ्चम तीर्थ
  • पेशवा माधवराव I
  • मोरया गोसावी की 42-दिवसीय निर्जल-त…
  • भीमा
श्री चिन्तामणि विनायक मन्दिर
दर्शन समय
05:00 – 22:00
स्वरूप
स्वयंभू पाषाण-मूर्ति
स्थान
Theur · Maharashtra
उत्तम ऋतु
वर्ष-पर्यन्त खुला
काल
अति-प्राचीन परम्परागत

इस मन्दिर की विशेषता

  • अष्टविनायक यात्रा का पञ्चम तीर्थ; अष्टविनायक में सर्वाधिक-वृहत् परिसरों में सम्मिलित
  • पेशवा माधवराव I (1745-1772) का इष्ट-देव एवं समाधि-स्थल — 18 नवंबर 1772 क्षय-रोग (राज-यक्ष्मा) से 27-वर्ष-आयु में थेऊर में देहावसान
  • मोरया गोसावी की 42-दिवसीय निर्जल-तपस्या-स्थल ('मोरयाचे आसन'); उनके पुत्र चिन्तामणि महाराज का अवतार-तीर्थ
  • भीमा + मुला-मुथा सङ्गम-स्थल; पुणे-नगर से 25 किमी पूर्व — सर्वाधिक-सुलभ अष्टविनायक
  • गणेश-चतुर्थी 2026: सोमवार 14 सितंबर 2026
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

श्री चिन्तामणि-विनायक गणेश — स्वयंभू पाषाण-मूर्ति, पूर्व-मुख, वामामुखी (बायाँ-शुण्ड), पद्मासन; नेत्रों में हीरे एवं कार्बङ्कल; सिन्दूर-लेप; ऋद्धि एवं सिद्धि पार्श्व-स्थित

स्वयंभू पाषाण-मूर्ति — व्यथा-हरण-स्वरूप; मानसिक-शान्ति-दाता; अन्य अष्टविनायक की तुलना में कुछ छोटी एवं सरल-तक्षित-स्वरूप

सम्प्रदाय: गाणपत्य-सम्प्रदाय — अष्टविनायक यात्रा-क्रम का पञ्चम तीर्थ; मोरया गोसावी 42-दिवसीय निर्जल-तपस्या-स्थल

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

मुद्गल-पुराण + गणेश-पुराण (अष्ट-क्षेत्र-गणनना)

थेऊर अष्ट-क्षेत्रों में सम्मिलित; चिन्तामणि-कथा-वर्णन

कपिल-मुनि + गण-दैत्य चिन्तामणि-कथा

ऋषि कपिल के पास इच्छा-पूर्ति-रत्न चिन्तामणि था; राजा अभिजित + गुणवती-पुत्र राजा गण (गुण/गणासुर) — शिव-भक्त बलवान्-लोभी-योद्धा। कपिल ने चिन्तामणि-शक्ति से गण-सेना को दिव्य-भोज दिया; गण ने रत्न-माँग की; कपिल के अस्वीकार पर बल-पूर्वक छीना। कपिल ने इष्ट-देव गणेश की तपस्या की; गणेश ने सेना-सहित प्रकट-होकर गणासुर को पराजित-कर रत्न-पुनः-प्राप्ति की एवं कपिल को सौंपा। कपिल ने रत्न गणेश के कण्ठ में बाँध दिया (या रखने से इन्कार-कर गणेश से थेऊर-नित्य-निवास की प्रार्थना की) → चिन्तामणि-विनायक नामकरण।

ब्रह्मा-शान्ति-तपस्या कथा

ब्रह्मा का मन अशान्त-चञ्चल; यहाँ गणेश-ध्यान-तपस्या; मन 'स्थवर' (स्थिर) हुआ → स्थवर-अपभ्रंश थेऊर नामकरण। मानसिक-शान्ति-तीर्थ-प्रतिष्ठा।

इन्द्र-कदम्ब-तरु-अहल्या कथा

गौतम-शाप-प्राप्त इन्द्र (अहल्या-संग) को सहस्र-छिद्र-कुरूपता; गणेश-उपदेश पर कदम्ब-वृक्ष के नीचे गणेश-पूजा-कर शुद्धि; प्राचीन-नाम कदम्ब-नगर; इन्द्र-स्नान-स्थल चिन्तामणि सरोवर।

संत एवं परम्परा

  • ऋषि कपिल — चिन्तामणि-कथा-स्थापना
  • ब्रह्मा — मन-शान्ति-तपस्या-स्थापना
  • इन्द्र — कदम्ब-तरु शुद्धि-पूजा-स्थापना
  • मोरया गोसावी (13वीं-17वीं शताब्दी; समाधि 1561) — चिन्चवड-मोरगाँव-यात्रा के मध्य प्रत्येक-चन्द्र-चतुर्थी पर थेऊर-दर्शन; 42-दिवसीय निर्जल-तपस्या-स्थल 'मोरयाचे आसन'; गणेश-वर अनुसार 96-वर्ष-आयु में विवाह + पुत्र चिन्तामणि महाराज देव — थेऊर चिन्तामणि-अवतार
  • चिन्तामणि महाराज देव (16वीं-17वीं शताब्दी) — मोरया-पुत्र; वर्तमान-संरचना-प्रमुख-निर्माण
  • नारायण एवं धरणीधर महाराज देव-वंश — परिसर-विस्तार
  • पेशवा माधवराव I (1745-1772; 9वें पेशवा) — प्रमुख-संरक्षक; इष्ट-देव; प्रत्येक-युद्ध-पूर्व एवं पश्चात्-दर्शन; क्षय-रोग-काल काष्ठ-सभा-मण्डप एवं पेशवा वाडा-निर्माण; निरन्तर दूधाभिषेक-अनुष्ठान; 18 नवंबर 1772 थेऊर में देहावसान
  • रमाबाई पेशवा (माधवराव-पत्नी; विवाह 1758) — माधवराव-चिता पर सती; मुला-मुथा-तट सती वृन्दावन-स्मारक
  • हरिपन्त फडके (पेशवा-सेनापति) — पुनः-संरक्षण एवं नवीनीकरण
  • चिमाजी अप्पा (पेशवा बाजीराव I के भ्राता) — वसई-विजय (पुर्तगाली-पराजय) पश्चात् यूरोपीय-कांस्य-घण्टा अर्पण
  • चिञ्चवड देवस्थान ट्रस्ट (मोरगाँव + सिद्धटेक + थेऊर + चिञ्चवड संयुक्त-प्रबन्धन) — आधुनिक-प्रशासन

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 1561मोरया गोसावी समाधि — चिन्चवड मेंWikipedia Morya Gosavi + Chinchwad Devasthan
  2. 1761पेशवा माधवराव I पेशवा-पद-ग्रहण (9वें पेशवा); इष्ट-देव-थेऊर-संरक्षण-काल-प्रारम्भWikipedia Madhavrao I
  3. 1770जून 1770 — माधवराव को क्षय-रोग (राज-यक्ष्मा) निदान; थेऊर में दूधाभिषेक-अनुष्ठान-काल-प्रारम्भWikipedia Madhavrao I
  4. 177218 नवंबर 1772 — पेशवा माधवराव I का थेऊर मन्दिर-परिसर में 27-वर्ष-आयु में देहावसान; उसी-दिन मध्याह्न रमाबाई-सती चिता-पर; मुला-मुथा-तट सती वृन्दावन-स्मारक-स्थापना; इतिहासकार जेम्स ग्रांट डफ-मत — पानीपत-पराजय से अधिक मराठा-साम्राज्य-क्षतिWikipedia Madhavrao I + Ramabai Peshwa + LACMA Collections
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

05:00 से 22:00 तक

काकड आरती05:00
दैनिक
महापूजा एवं अभिषेक08:00
दैनिक
मध्याह्न नैवेद्य12:00
दैनिक
मध्याह्न-विश्राम (कुछ-स्रोत 13:00-14:00 बन्द)13:00-14:00
दैनिक
सायं आरती19:30
दैनिक
शेज आरती (समापन)22:00
दैनिक

विशेष नियम: गर्भगृह-फोटोग्राफी निषिद्ध; सङ्कष्टी/विनायकी/चतुर्थी-काल छबीना-शोभायात्रा; भक्त-ध्यान-कक्ष परिसर में उपलब्ध (मानसिक-शान्ति-तीर्थ-परम्परा-अनुरूप)

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

सामान्य निःशुल्क दर्शननिःशुल्क
समय
05:00-22:00 (मध्याह्न-विश्राम-अपवाद)
उपयुक्त
सभी श्रद्धालु

अष्टविनायक में सर्वाधिक-वृहत् परिसरों में सम्मिलित।

अभिषेक एवं षोडशोपचार पूजा

चिञ्चवड देवस्थान ट्रस्ट-कार्यालय बुकिंग।

भक्त-ध्यान-कक्ष (मानसिक-शान्ति)निःशुल्क

परिसर में समर्पित ध्यान-कक्ष; चिन्तामणि-व्यथा-हरण-तीर्थ-परम्परा-अनुरूप।

सती वृन्दावन-स्मारक-दर्शन (मुला-मुथा-तट)निःशुल्क

रमाबाई पेशवा-सती-स्मारक; मन्दिर से लगभग 0.8 किमी।

पेशवा वाडा (मन्दिर-पार्श्व-पेशवा-निवास, अब ट्रस्ट-कार्यालय)निःशुल्क

माधवराव I का अन्तिम-निवास-स्थल; ऐतिहासिक-दर्शन।

मोरयाचे आसन (मोरया गोसावी 42-दिवसीय निर्जल-तपस्या-स्थल)निःशुल्क

परिसर के समीप मोरया-तपस्या-स्थल; गाणपत्य-सम्प्रदाय-केन्द्र।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

भाद्रपद गणेश-चतुर्थी 2026 + सहस्र मोदक होमम्भाद्रपद शुक्ल 1-7

सोमवार 14 सितंबर 2026 गणेश-चतुर्थी; 7-दिवसीय वार्षिक-प्रमुख-समारोह; सहस्र मोदक होमम् थेऊर का विशिष्ट-अनुष्ठान; अनन्त चतुर्दशी 25 सितंबर 2026।

माघी गणेश-जयन्ती 2026 + पिरंगुटकर देव-कुल 10-भुज-मूर्ति-आगमनमाघ शुक्ल 1-8

गुरुवार 22 जनवरी 2026 माघी चतुर्थी; महाभिषेकम्; माघ शुक्ल चतुर्थी पर पिरंगुटकर देव-कुल की 10-भुज-मूर्ति चिन्तामणि से भेंट; माघ शुक्ल अष्टमी पर मङ्गलमूर्ति-रथ-शोभायात्रा-समापन।

भाद्रपद द्वार-यात्रा (4-द्वार तीर्थयात्रा)भाद्रपद शुक्ल 1-4

4-द्वार तीर्थयात्रा: असराई देवी (कोरेगाँव E), ओजराई देवी (आलंदी S), मांजराई (मांजरी W), महातारी आई (थेऊर N) — दिक्-संरक्षक-देवियाँ।

राम-माधव पुण्योत्सव (माधवराव + रमाबाई-स्मरण)कार्तिक कृष्ण अष्टमी

पेशवा माधवराव I (18 नवंबर 1772) एवं रमाबाई-सती (उसी-दिन) की स्मृति-दिवस; वार्षिक-स्मरण।

मासिक सङ्कष्टी एवं विनायकी चतुर्थीकृष्ण एवं शुक्ल चतुर्थी (प्रत्येक मास)

छबीना अनुष्ठान-शोभायात्रा।

दशहरा, दीवाली, पाडवा, संक्रान्ति + 8 अन्य पर्वविशेष-तिथि

पेशवा-कालीन रत्नाभूषण-अलङ्करण।

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

व्यथा-हरण एवं मानसिक-शान्ति संकल्प

'चिन्तामणि' (चिन्ता-हरण-रत्न) — व्यथा-निवारण; ब्रह्मा-शान्ति-तपस्या-स्थापना अनुसार मानसिक-शान्ति-तीर्थ; परिसर-ध्यान-कक्ष-उपलब्ध

स्रोत: स्थल-पुराण + TemplePurohit बहु-स्रोत

इच्छा-पूर्ति संकल्प (चिन्तामणि-रत्न परम्परा)

कपिल-चिन्तामणि-रत्न इच्छा-पूर्ति-शक्ति-प्रतीक; इच्छा-पूर्ति-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: कपिल-कथा + ashtavinayak.net

रोग-निवारण संकल्प (पेशवा माधवराव-दूधाभिषेक परम्परा)

माधवराव I क्षय-रोग-काल निरन्तर दूधाभिषेक-अनुष्ठान-परम्परा; रोग-निवारण-संकल्प; अनेक-स्वास्थ्य-प्राप्तियों के पश्चात् सभा-मण्डप-निर्माण-कृतज्ञता

स्रोत: Wikipedia Madhavrao I + Chinchwad Devasthan

मोरया गोसावी-तपस्या-दर्शन संकल्प (मोरयाचे आसन)

मोरया गोसावी की 42-दिवसीय निर्जल-तपस्या-स्थल — गाणपत्य-सम्प्रदाय-केन्द्र; भक्ति-दृढ़ता-संकल्प

स्रोत: Chinchwad Devasthan + Wikipedia Morya Gosavi

विघ्न-हरण एवं कार्य-सिद्धि संकल्प

विघ्न-हर्ता गणेश-स्वरूप; पेशवा माधवराव की युद्ध-पूर्व-दर्शन-परम्परा अनुसार कार्य-सिद्धि-संकल्प

स्रोत: Wikipedia + Maharashtra Tourism

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • ॐ गं गणपतये नमःबीज मन्त्रगाणपत्य परम्परा
  • सङ्कटनाशन गणेश स्तोत्रस्तोत्रनारद-पुराणसङ्कष्टी चतुर्थी विशेष
  • गणपति अथर्वशीर्षउपनिषद् स्तोत्रअथर्ववेदमहाभिषेक-काल
  • सहस्र मोदक होमम्होम-अनुष्ठानगाणपत्य परम्पराइस मन्दिर हेतुभाद्रपद गणेश-चतुर्थी पर थेऊर का प्रमुख-अनुष्ठान
  • गणपति बाप्पा मोरया जयघोषजयघोषमोरया गोसावी (14वीं शताब्दी)इस मन्दिर हेतुथेऊर मोरया-तपस्या-स्थल; गाणपत्य-सम्प्रदाय-केन्द्र
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

सती वृन्दावन-स्मारक (रमाबाई पेशवा)800 मी

रमाबाई पेशवा-सती-स्मारक एवं उद्यान; पेशवा माधवराव-चिता-स्थल

पेशवा वाडा (मन्दिर-पार्श्व-पेशवा-निवास)50 मी

माधवराव I का अन्तिम-निवास-स्थल; अब चिञ्चवड देवस्थान ट्रस्ट-कार्यालय

मोरयाचे आसन (मोरया गोसावी 42-दिवसीय निर्जल-तपस्या-स्थल)200 मी

गाणपत्य-सम्प्रदाय-केन्द्र; मोरया-तपस्या-स्थल

चिन्तामणि सरोवर (कदम्ब-नगर इन्द्र-स्नान-तीर्थ)300 मी

इन्द्र-कथा-स्नान-तीर्थ; पवित्र-सरोवर

महादेव शिव मन्दिर (परिसर-आँगन)30 मी

परिसर-गौण-मन्दिर

विष्णु-लक्ष्मी मन्दिर + दक्षिणामुखी हनुमान + कालिका + भैरवनाथ + चिन्तामणि-माता-पिता + लम्बोदर + उत्तरेश्वर50 मी

बहु-शाला-गौण-दर्शन; अष्टविनायक में सर्वाधिक-गौण-शाला-समूह

भीमा + मुला-मुथा नदी-सङ्गम500 मी

त्रिवेणी-सङ्गम-समान पवित्र-सङ्गम; स्नान-तीर्थ

रांजणगाँव महागणपति (अष्टविनायक #8)50 किमी

अष्टविनायक यात्रा-क्रम का अग्रिम-अष्टम-तीर्थ

अष्टविनायक यात्रा शास्त्रोक्त क्रम — पञ्चम तीर्थ

पञ्चम तीर्थ; क्रम: 1. मोरगाँव → 2. सिद्धटेक → 3. पाली → 4. महाड → 5. **थेऊर (यह)** → 6. लेण्याद्री → 7. ओझर → 8. रांजणगाँव → मोरगाँव-समापन

8 मंदिर · 3 दिन

पुणे-केन्द्रित 1-दिवसीय थेऊर + रांजणगाँव युग्म-यात्रा

पुणे से सर्वाधिक-सुलभ युग्म — थेऊर (25 किमी) + रांजणगाँव (75 किमी)

2 मंदिर

गाणपत्य-सम्प्रदाय चिञ्चवड-मोरगाँव-थेऊर त्रिकोण

मोरया गोसावी की मासिक चिञ्चवड-मोरगाँव-यात्रा के मध्य प्रत्येक-चन्द्र-चतुर्थी पर थेऊर-तप; गाणपत्य-सम्प्रदाय-केन्द्र-त्रिकोण

3 मंदिर

भाद्रपद द्वार-यात्रा (4-द्वार-तीर्थ)

थेऊर N (महातारी आई) + असराई देवी (कोरेगाँव E) + ओजराई देवी (आलंदी S) + मांजराई (मांजरी W) — दिक्-संरक्षक-देवी-यात्रा

4 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
श्री चिन्तामणि विनायक मन्दिर, थेऊर, हवेली तालुका, ज़िला पुणे, महाराष्ट्र — PIN 412110
हवाई अड्डा
पुणे अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा (PNQ, लोहगाँव) — ~22 किमी (निकटतम अष्टविनायक)
रेलवे
पुणे जङ्क्शन रेलवे स्टेशन — ~25 किमी
बस-स्टैण्ड
थेऊर बस-स्टैण्ड (MSRTC); पुणे-स्वर्गते बस-स्टैण्ड से MSRTC एवं अष्टविनायक-यात्रा-पैकेज
उत्तम ऋतु
वर्ष-पर्यन्त खुला (365-दिन); गणेश-चतुर्थी 14 सितंबर 2026 + सहस्र मोदक होमम्; माघी जयन्ती 22 जनवरी 2026 + पिरंगुटकर देव-कुल भेंट; राम-माधव पुण्योत्सव कार्तिक कृष्ण अष्टमी; अक्टूबर-फरवरी सर्वोत्तम मौसम; पुणे-से-25-किमी सर्वाधिक-सुलभ अष्टविनायक
25 किमीPune
22 किमीPune Airport
25 किमीPune Junction
176 किमीMumbai
70 किमीMorgaon
80 किमीSiddhatek
110 किमीMahad Khalapur
50 किमीRanjangaon
100 किमीLenyadri
85 किमीOzar
श्री चिन्तामणि विनायक मन्दिर — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik