ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Kanchipuram · Tamil Nadu

श्री एकाम्बरेश्वर मंदिर

श्री एकाम्बरेश्वर मंदिर (एकम्ब्रनाथर्), काँचीपुरम्

एकाम्बरेश्वर — पृथ्वी-तत्व का स्वामी; एक-आम्र-नाथ (एक आम्र-वृक्ष के देवता)

अन्य नाम: एकाम्बरेश्वर · एकम्ब्रनाथर् · पृथ्वी-लिंग शिव

  • 5 पञ्च-भूत स्थलम्
  • 108 शिव-दिव्य-क्षेत्र
  • 7 सप्तपुरी
श्री एकाम्बरेश्वर मंदिर
दर्शन समय
06:00 – 20:30
स्वरूप
स्वयंभू पृथ्वी-लिंग
स्थान
Kanchipuram · Tamil Nadu
उत्तम ऋतु
अक्टूबर-मार्च सर्वोत्तम। पंगुनी उत्त…
काल
मूल मंदिर: 6वीं शताब्दी ईस्वी

इस मन्दिर की विशेषता

  • 5 पञ्च-भूत स्थलम् (पृथ्वी-तत्व)
  • 108 शिव-दिव्य-क्षेत्र (नायन्मार थेवारम्-स्तुत)
  • 7 सप्तपुरी (काँची)
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

श्री एकाम्बरेश्वर (शिव — पञ्च-भूत स्थलों में पृथ्वी-तत्व का शिव-लिंग)

स्वयंभू पृथ्वी-लिंग (मिट्टी से बना) — गर्भगृह में जल-अभिषेक वर्जित (केवल स्पर्श-पूजा); 3,500-वर्षीय आम्र-वृक्ष परिसर में

सम्प्रदाय: शैव

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

स्कन्द पुराण

काँची माहात्म्य; एकाम्बरेश्वर-कथा

शिव पुराण

पञ्च-भूत स्थल माहात्म्य

थेवारम् (तमिल)

नायन्मार थिरुज्ञानसम्बन्दर एवं अप्पर रचित स्तुति

संत एवं परम्परा

  • देवी पार्वती — शिव-शाप-निवारण हेतु काँची में मिट्टी से शिव-लिंग बनाकर तप; वेगवती नदी के प्रलयंकारी बाढ़ से शिव-लिंग को आलिंगन-रक्षा; इसी आलिंगन-स्थिति में शिव ने 'एकाम्बरेश्वर' स्वरूप दिया; 3,500-वर्षीय एक आम्र-वृक्ष इसी तपस्या-स्थल का
  • थिरुज्ञानसम्बन्दर एवं अप्पर (7वीं शताब्दी) — तमिल नायन्मार सन्त; एकाम्बरेश्वर-स्तुति
  • विजयनगर सम्राट कृष्ण देव राय (1509-1529) — 192-फीट गोपुर एवं प्रांगण विस्तार के प्रमुख प्रवर्तक

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 6006वीं शताब्दी — पल्लव-काल का मूल मंदिर-निर्माण; नायन्मार थेवारम्-स्तुतWikipedia Ekambareswarar Temple
  2. 100011वीं शताब्दी — चोल-काल में पुनर्निर्माण एवं विस्तारWikipedia
  3. 15201509-1529 — विजयनगर सम्राट कृष्ण देव राय द्वारा प्रमुख विस्तार: 192-फीट मुख्य गोपुर (काँची का सर्वोच्च), 1000-स्तम्भ मण्डपWikipedia + Tamil Nadu Tourism
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

06:00 से 20:30 तक · मध्याह्न विश्राम 12:30-16:00 (मध्याह्न विश्राम)

उषत्कालम् (प्रातः)06:00-07:00
दैनिक
कलसन्धि08:00-09:00
दैनिक
उच्चि-कालम् (मध्याह्न)10:00-12:30
दैनिक
सायरक्षै (सायं)17:00-18:00
दैनिक
इरण्डाम्कालम्18:30-19:30
दैनिक
अर्ध-जामम् (शयन)20:00-20:30
दैनिक

दिन की अन्तिम पूजा

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

सामान्य निःशुल्क दर्शननिःशुल्क
समय
06:00-12:30 एवं 16:00-20:30
उपयुक्त
सभी श्रद्धालु

मुख्य एकाम्बरेश्वर दर्शन निःशुल्क।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

पंगुनी उत्तिरम (मार्च-अप्रैल)तमिल पंगुनी मास, उत्तिरम् नक्षत्र

एकाम्बरेश्वर-कामाक्षी विवाहोत्सव — पाण्ड्य-काल से चली आ रही परंपरा; 13-दिवसीय भव्य उत्सव

महाशिवरात्रिफाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी

रात्रि-जागरण; 4-प्रहर पूजा। 2026 — 15 फरवरी।

आम्र-वृक्ष उत्सव (Aani Tirumanjanam)

3,500-वर्षीय आम्र-वृक्ष के अंतर्गत विशेष पूजा

ब्रह्मोत्सवम् (10-दिवसीय)

वार्षिक रथ-यात्रा एवं भव्य अलंकार

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

विवाह-योग एवं दाम्पत्य-सुख

एकाम्बरेश्वर-कामाक्षी विवाह-कथा से सम्बद्ध; पंगुनी उत्तिरम विवाहोत्सव के दिन विवाह-इच्छुकों के लिए विशेष पुण्य

स्रोत: स्कन्द पुराण काँची माहात्म्य

5 पञ्च-भूत स्थलम् यात्रा का प्रथम पीठ (पृथ्वी-तत्व)

पञ्च-भूत यात्रा (पृथ्वी-काँची + जल-तिरुवनैकल + अग्नि-तिरुवण्णामलै + वायु-कालहस्ती + आकाश-चिदंबरम) का पहला तीर्थ

स्रोत: पञ्च-भूत स्थल परंपरा

सन्तान-प्राप्ति एवं वंश-वृद्धि

मिट्टी-लिंग पूजा एवं 4-वर्णीय आम्र-फल प्रसाद से सन्तान-कृपा

स्रोत: स्थल-परंपरा

काँची त्रिमूर्ति यात्रा (कामाक्षी + एकाम्बरेश्वर + वरदराज)

काँची-शिव-धाम का प्रमुख तीर्थ

स्रोत: तमिल शैव परंपरा

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • एकाम्बरेश्वर अष्टकम्स्तोत्रस्थल-परंपराइस मन्दिर हेतु
  • थेवारम् (तमिल)स्तोत्र-संग्रहनायन्मारइस मन्दिर हेतु
  • ॐ नमः शिवायमंत्रयजुर्वेद
  • महामृत्युञ्जय मंत्रमंत्रऋग्वेद
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

3,500-वर्षीय आम्र-वृक्ष (Tala-Vriksham)50 मी

मंदिर का स्थल-वृक्ष; मान्यता: एक ही वृक्ष की 4 शाखाओं पर 4 अलग-अलग प्रकार के आम्र-फल — 4 वेदों के प्रतीक

श्री काँची कामाक्षी अम्मन मंदिर1.5 किमी

एकाम्बरेश्वर की पत्नी; काँची त्रिमूर्ति का अनिवार्य अंग

वरदराज पेरुमाल मंदिर (विष्णु-काँची)4 किमी

108 दिव्य देशम्; विष्णु-काँची मुख्य मंदिर

कैलासनाथर मंदिर1.5 किमी

8वीं शताब्दी पल्लव-काल; काँची का प्राचीनतम स्थापत्य

5 पञ्च-भूत स्थलम् यात्रा

पृथ्वी-तत्व; 5 स्थल: एकाम्बरेश्वर (पृथ्वी) + जम्बुकेश्वर (जल) + अरुणाचलेश्वर (अग्नि) + श्रीकालहस्ती (वायु) + चिदंबरम् (आकाश)

5 मंदिर

काँची त्रिमूर्ति यात्रा

शिव-काँची; कामाक्षी + वरदराज के साथ संयुक्त

3 मंदिर

108 शिव-दिव्य-क्षेत्र (नायन्मार-स्तुत)

थेवारम्-स्तुत; तमिल शैव-परंपरा का प्रमुख तीर्थ

108 मंदिर

7 सप्तपुरी

काँची — सप्तपुरी में सम्मिलित

7 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
अरुल्मीगु एकाम्बरनाथर् तिरुक्कोयिल, काँचीपुरम् — 631502, तमिलनाडु
हवाई अड्डा
चेन्नई अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा (MAA) — ~70 किमी
रेलवे
काँचीपुरम् रेलवे स्टेशन (CJ) — मंदिर से ~2 किमी
उत्तम ऋतु
अक्टूबर-मार्च सर्वोत्तम। पंगुनी उत्तिरम् + ब्रह्मोत्सवम् पीक भीड़।
वेबसाइट
https://tnhrce.gov.in
1.5 किमीKamakshi Amman Temple
4 किमीVaradaraja Perumal Temple
2 किमीKanchipuram Railway
70 किमीChennai Airport
175 किमीTiruvannamalai
245 किमीChidambaram
110 किमीSrikalahasti
310 किमीThiruvanaikaval
श्री एकाम्बरेश्वर मंदिर — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik