ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Lenyadri · Maharashtra

श्री गिरिजात्मज गणेश मन्दिर

श्री गिरिजात्मज गणेश मन्दिर — लेण्याद्री गुफा #7, सुलैमान पहाड़, जुन्नर तालुका, ज़िला पुणे, महाराष्ट्र

गिरिजात्मज — अष्टविनायक का षष्ठ तीर्थ; 'गिरिजा' (पार्वती) + 'आत्मज' (पुत्र) = पार्वती-पुत्र; अष्टविनायक में एकमात्र बौद्ध-गुफा-मन्दिर एवं एकमात्र पर्वत-शिखर-तीर्थ

अन्य नाम: गिरिजात्मज · गणेश लेणा · गणेश पहाड़ गुफा · सुलेमान गुफा

  • अष्टविनायक यात्रा का षष्ठ तीर्थ
  • अष्टविनायक में एकमात्र बौद्ध-शैल-ग…
  • अष्टविनायक में एकमात्र पर्वत-शिखर-…
  • अष्टविनायक में एकमात्र मन्दिर जहाँ…
श्री गिरिजात्मज गणेश मन्दिर
दर्शन समय
05:00 – 20:00
स्वरूप
गुफा-दीवार से तक्षित मोनोलिथिक
स्थान
Lenyadri · Maharashtra
उत्तम ऋतु
अक्टूबर-फरवरी सर्वोत्तम मौसम
काल
मूल-बौद्ध-वास्तु 1ली-3री शताब्दी ईस्…

इस मन्दिर की विशेषता

  • अष्टविनायक यात्रा का षष्ठ तीर्थ
  • अष्टविनायक में एकमात्र बौद्ध-शैल-गुफा-मन्दिर (लेण्याद्री 30-गुफा-समूह में गुफा-7); अन्य 7 अष्टविनायक मैदानी मन्दिर
  • अष्टविनायक में एकमात्र पर्वत-शिखर-तीर्थ — सुलैमान पहाड़ पर ~30 मीटर ऊर्ध्व; ~283 पाषाण-सोपान-चढ़ाई
  • अष्टविनायक में एकमात्र मन्दिर जहाँ पार्वती ने 12-वर्षीय तपस्या-कर गणेश-पुत्र-प्राप्ति की — मातृ-पुत्र-भाव-तीर्थ
  • अष्टविनायक में एकमात्र मोनोलिथिक (एक-शिला) मूर्ति — स्थानान्तरण-असम्भव; गुफा-दीवार से तक्षित
  • अष्टविनायक में एकमात्र मन्दिर जहाँ गर्भगृह केवल प्राकृतिक सूर्य-प्रकाश से प्रकाशित; कोई विद्युत-दीप नहीं
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

श्री गिरिजात्मज गणेश — स्वयंभू प्राकृतिक-शिला-गणेश; उत्तर-मुख (पीठ श्रद्धालु की ओर); वामामुखी (बायाँ-शुण्ड, पूर्व-दिशा-संकेत); गुफा-दीवार से तक्षित — एक-नेत्र-दर्शनीय (दूसरा शिला में निहित); पीतल-काष्ठ-कवच एवं सिन्दूर-लेप; बाल-गणेश-स्वरूप

गुफा-दीवार से तक्षित मोनोलिथिक (एक-शिला) गणेश-मूर्ति — स्थानान्तरण-असम्भव; प्राकृतिक-शिला-संरचना से उद्भूत — अष्टविनायक में अद्वितीय

सम्प्रदाय: गाणपत्य-सम्प्रदाय — अष्टविनायक यात्रा-क्रम का षष्ठ तीर्थ; प्राचीन हीनयान-बौद्ध-गुफा-स्थापत्य का हिन्दू-पुनरुद्धार

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

अष्टविनायक-स्थल-पुराण (मुद्गल-पुराण + गणेश-पुराण-व्युत्पन्न-कथा)

पार्वती ने गणेश-पुत्र-प्राप्ति-हेतु लेण्याद्री-पर्वत पर 12-वर्षीय तपस्या की; भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी (गणेश-चतुर्थी) पर मृत्तिका/उबटन-तेल से शिशु-स्वरूप गणेश-प्रतिमा निर्मित-कर प्राण-संचार किया — गणेश-जन्म-स्थल; गणेश यहाँ ~15 वर्ष-पर्यन्त बाल-काल व्यतीत किए

संत एवं परम्परा

  • देवी पार्वती (गिरिजा, हिमवान-पुत्री) — 12-वर्षीय तपस्या एवं गणेश-पुत्र-जन्म-स्थल
  • बाल-गणेश — गिरिजात्मज (पार्वती-पुत्र); लेण्याद्री-बाल-काल-निवास परम्परा
  • सातवाहन-राजवंश (2री ईसा-पूर्व — 3री ईस्वी शताब्दी) — मूल-बौद्ध-गुफा-संरक्षण
  • ब्राह्मी-शिलालेख-दानी (सुलसदत्त — कल्याण; आनन्द — गुफा-14 दान-कर्ता) — बौद्ध-वंशज-दानी
  • श्री लेण्याद्री गणपति देवस्थान ट्रस्ट (रजि. A-833; गोलेगाँव, जुन्नर तालुका) — आधुनिक-गणेश-मन्दिर-प्रशासन
  • भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) — बौद्ध-गुफा-समूह केन्द्रीय-संरक्षण (मुम्बई उप-मण्डल)

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 200हीनयान/थेरवाद बौद्ध-गुफा-वास्तु निर्माण-काल; सातवाहन-राजवंश-संरक्षण; 30 शैल-गुफा-समूह (दक्षिण-मुख)Wikipedia + ASI + Native Planet + LiveHistoryIndia बहु-स्रोत
  2. अज्ञात-तिथि — गुफा-7 (विहार) के 2 केन्द्रीय-कक्षों का गणेश-मन्दिर-रूप पुनरुपयोग; हिन्दू-पुनरुद्धारWikipedia + ASI
  3. केन्द्रीय-संरक्षित-स्मारक (ASI मुम्बई उप-मण्डल); टिकट-स्मारक; गणेश-मन्दिर पृथक-ट्रस्ट-संचालितASI आधिकारिक
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

05:00 से 20:00 तक

काकड आरती05:30
दैनिक
श्री दर्शन06:00-07:30
दैनिक
अभिषेक पूजा07:30-08:00
दैनिक
दर्शन08:00-12:00
दैनिक
नैवेद्य पूजा12:00-12:30
दैनिक
दर्शन12:30-20:00
दैनिक
शेज आरती20:00
दैनिक

विशेष नियम: केवल पैदल-पहुँच (~283 पाषाण-सोपान); गर्भगृह केवल प्राकृतिक सूर्य-प्रकाश से प्रकाशित — कोई विद्युत-दीप नहीं; मूर्ति गुफा-दीवार से अभिन्न — परिक्रमा-असम्भव; ASI-संरक्षित बौद्ध-गुफा-समूह — मूर्ति-स्थानान्तरण/परिवर्तन निषिद्ध

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

सामान्य दर्शन (~₹25 प्रवेश-शुल्क-सूचित)₹25
समय
05:00-20:00 (दैनिक)
उपयुक्त
सभी श्रद्धालु

~283 पाषाण-सोपान-चढ़ाई से गुफा-7 गर्भगृह; प्राकृतिक-सूर्य-प्रकाश-दर्शन।

डोली (पालकी) सेवा (~₹1,000)₹1000

वृद्ध-वर्ग एवं दिव्याङ्ग हेतु डोली-सेवा सोपान-चढ़ाई।

अभिषेक पूजा (प्रातः 07:30-08:00)

मन्दिर-ट्रस्ट से बुकिंग।

30-बौद्ध-गुफा-समूह दर्शन (ASI-संरक्षित)

गुफा-7 गणेश-मन्दिर के अतिरिक्त — गुफा-6 + गुफा-14 बौद्ध-चैत्यगृह (अजन्ता-शैली-प्रेरित); शेष 26 गुफा बौद्ध-विहार। केन्द्रीय-संरक्षित-स्मारक।

शिवनेरी किला युग्म-यात्रा (~5 किमी; छत्रपति शिवाजी जन्म-स्थल)

लेण्याद्री + शिवनेरी जुन्नर-क्षेत्र युग्म-यात्रा।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

गणेश-चतुर्थी 2026 (गणेश-जन्म-स्थल)भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी

सोमवार 14 सितंबर 2026 — स्थल-पुराण अनुसार पार्वती ने इसी-तिथि पर मृत्तिका/उबटन-तेल से शिशु-गणेश-प्रतिमा निर्मित-कर प्राण-संचार किया; अष्टविनायक का प्रत्यक्ष गणेश-जन्म-स्थल — सर्वाधिक-महत्व; अनन्त चतुर्दशी 25 सितंबर 2026।

माघी गणेश-जयन्ती 2026माघ शुक्ल चतुर्थी

गुरुवार 22 जनवरी 2026 — गणेश-पुनर्जन्म; अखण्ड हरिनाम सप्ताह माघ-मास-काल।

होली + दशहराविशेष-तिथि

वार्षिक-समारोह।

मासिक सङ्कष्टी चतुर्थीकृष्ण चतुर्थी (प्रत्येक मास)

विशेष अभिषेक एवं पूजा।

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

पुत्र-प्राप्ति / सन्तान-संकल्प (पार्वती-तपस्या परम्परा)

अष्टविनायक में एकमात्र मन्दिर जहाँ पार्वती ने 12-वर्षीय तपस्या-कर गणेश-पुत्र-प्राप्ति की; निःसन्तान-दम्पतियों एवं विशेषतः पुत्र-प्राप्ति-इच्छुक माताओं का संकल्प-तीर्थ

स्रोत: अष्टविनायक-स्थल-पुराण (Wikipedia + Maharashtra Tourism + Temple Guru बहु-स्रोत)

बाल-गणेश-दर्शन एवं बाल-स्वास्थ्य-संकल्प

बाल-गणेश-स्वरूप-दर्शन; गणेश का बाल-काल-निवास-स्थल; बाल-स्वास्थ्य एवं बाल-कल्याण-संकल्प

स्रोत: स्थल-पुराण + Temple Guru

मातृ-पुत्र-भाव गिरिजात्मज-संकल्प

'गिरिजा-आत्मज' (पार्वती-पुत्र) नाम अनुसार मातृ-पुत्र-सम्बन्ध-विशिष्ट-तीर्थ; मातृ-वत्सलता-संकल्प

स्रोत: Wikipedia + ashtavinayak.net

तपस्या-दृढ़ता एवं दीर्घ-काल-संकल्प

12-वर्षीय तपस्या-आदर्श; दीर्घ-काल-तपस्या एवं तपस्या-दृढ़ता-संकल्प

स्रोत: स्थल-पुराण

30-गुफा-समूह बहु-धर्म-संगम-दर्शन

बौद्ध (हीनयान, 1ली-3री शताब्दी ईस्वी) + हिन्दू (गाणपत्य, अष्टविनायक) — दो-धर्म-एक-स्थान-दुर्लभ-संगम-तीर्थ

स्रोत: Wikipedia + ASI + LiveHistoryIndia

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • ॐ गं गणपतये नमःबीज मन्त्रगाणपत्य परम्परा
  • ॐ गिरिजात्मजाय नमःनाम-मन्त्रगाणपत्य परम्पराइस मन्दिर हेतुगिरिजात्मज-विशिष्ट नाम-मन्त्र
  • सङ्कटनाशन गणेश स्तोत्रस्तोत्रनारद-पुराण
  • गणपति अथर्वशीर्षउपनिषद् स्तोत्रअथर्ववेद
  • अखण्ड हरिनाम सप्ताह पारायणनाम-सङ्कीर्तनस्थानीय परम्पराइस मन्दिर हेतुमाघ-मास में लेण्याद्री का विशेष-अनुष्ठान
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

बौद्ध-गुफा-समूह (30 गुफा; ASI-संरक्षित)100 मी

1ली-3री शताब्दी ईस्वी हीनयान बौद्ध-वास्तु; गुफा-6 + गुफा-14 चैत्यगृह (अजन्ता-शैली-प्रेरित); शेष 26 विहार; सातवाहन-संरक्षण

कुकड़ी (कुकदी) नदी500 मी

जुन्नर-गोलेगाँव-मध्य प्रवाहित; पवित्र-स्नान-तीर्थ

शिवनेरी किला (छत्रपति शिवाजी जन्म-स्थल)5 किमी

छत्रपति शिवाजी महाराज जन्म-स्थल (1630); प्रमुख-मराठा-दुर्ग; UNESCO-नामांकित ('मराठा सैन्य-स्थापत्य')

जुन्नर तालुका-HQ5 किमी

पुणे-ज़िला का उत्तरतम तालुका-HQ; ऐतिहासिक-पुरातत्व-केन्द्र

ओझर विघ्नेश्वर मन्दिर (अष्टविनायक #7)14 किमी

अष्टविनायक यात्रा-क्रम का अग्रिम-तीर्थ; जुन्नर-तालुका अष्टविनायक-युग्म; प्राकृतिक-एक-दिवसीय-संयोजन

मानमोडी गुफा-समूह (जुन्नर बौद्ध-समूह-2)10 किमी

जुन्नर का अन्य बौद्ध-गुफा-समूह; सातवाहन-कालीन

तुलजा-लेणी एवं नाणे-घाट गुफा-समूह20 किमी

जुन्नर-समीप अतिरिक्त बौद्ध-गुफा-समूह; नाणे-घाट प्राचीन व्यापार-मार्ग

अष्टविनायक यात्रा शास्त्रोक्त क्रम — षष्ठ तीर्थ

षष्ठ तीर्थ; क्रम: 1. मोरगाँव → 2. सिद्धटेक → 3. पाली → 4. महाड → 5. थेऊर → 6. **लेण्याद्री (यह)** → 7. ओझर → 8. रांजणगाँव → मोरगाँव-समापन

8 मंदिर · 3 दिन

जुन्नर-तालुका अष्टविनायक-युग्म-यात्रा (लेण्याद्री + ओझर)

लेण्याद्री (गिरिजात्मज) + ओझर (विघ्नेश्वर) — जुन्नर-तालुका अष्टविनायक-युग्म (~14 किमी); एक-दिवसीय-संयोजन

2 मंदिर

जुन्नर बहु-धर्म-धरोहर-यात्रा (लेण्याद्री + शिवनेरी + मानमोडी + नाणे-घाट)

लेण्याद्री गणेश + शिवनेरी मराठा-दुर्ग + मानमोडी बौद्ध + नाणे-घाट प्राचीन-व्यापार-मार्ग — एक-तालुका बहु-धर्म-धरोहर-संगम

4 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
श्री लेण्याद्री गणपति देवस्थान, गुफा-7, सुलैमान पहाड़, गोलेगाँव, जुन्नर तालुका, ज़िला पुणे, महाराष्ट्र (कुकड़ी नदी-उत्तर-पश्चिम तट; जुन्नर-नगर से ~5 किमी उत्तर)
हवाई अड्डा
पुणे अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा (PNQ, लोहगाँव) — ~88 किमी
रेलवे
पुणे जङ्क्शन रेलवे स्टेशन — ~94 किमी; तालेगाँव दाभाडे — ~82-85 किमी (वैकल्पिक)
बस-स्टैण्ड
जुन्नर बस-स्टैण्ड (MSRTC) — ~5 किमी; गोलेगाँव-समीप; पुणे-नगर से MSRTC एवं अष्टविनायक-यात्रा-पैकेज
उत्तम ऋतु
अक्टूबर-फरवरी सर्वोत्तम मौसम (सोपान-चढ़ाई के लिए); गणेश-चतुर्थी 14 सितंबर 2026 (गणेश-जन्म-स्थल विशेष-महत्व); विसर्जन 25 सितंबर 2026; माघी जयन्ती 22 जनवरी 2026 + अखण्ड हरिनाम सप्ताह; मानसून (जून-सितंबर) सोपान-फिसलन-जोखिम
5 किमीJunnar
5 किमीShivneri Fort
95 किमीPune
88 किमीPune Airport
94 किमीPune Junction
84 किमीTalegaon Dabhade Railway
193 किमीMumbai
14 किमीOzar
100 किमीRanjangaon
100 किमीTheur
श्री गिरिजात्मज गणेश मन्दिर — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik