ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Tiruchirappalli (Trichy) — Thiruvanaikaval · Tamil Nadu

श्री जम्बुकेश्वर मंदिर, थिरुवनैकवल

श्री जम्बुकेश्वर मंदिर, थिरुवनैकवल (तिरुचिरापल्ली)

जम्बुकेश्वर — जल-तत्व का शिव; जम्बु (जामुन) वृक्ष के नीचे प्रकट

अन्य नाम: जम्बुकेश्वर · जल-लिंग · थिरुवनैकवल शिव

  • 5 पञ्च-भूत स्थलम्
  • 275 पाडल पेत्र स्थलम्
  • अखिलाण्डेश्वरी शक्ति-पीठ संबंधित
श्री जम्बुकेश्वर मंदिर, थिरुवनैकवल
दर्शन समय
05:30 – 20:30
स्वरूप
जल-लिंग
स्थान
Tiruchirappalli (Trichy) — Thiruvanaikaval · Tamil Nadu
उत्तम ऋतु
अक्टूबर-मार्च। पंगुनी ब्रह्मोत्सवम्…
काल
मूल मंदिर: 2,500+ वर्ष पुराना

इस मन्दिर की विशेषता

  • 5 पञ्च-भूत स्थलम् (जल-तत्व)
  • 275 पाडल पेत्र स्थलम् (नायन्मार थेवारम्-स्तुत)
  • अखिलाण्डेश्वरी शक्ति-पीठ संबंधित
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

श्री जम्बुकेश्वर (शिव — पञ्च-भूत स्थलों में जल-तत्व); सहचर्या देवी अखिलाण्डेश्वरी अम्मन

जल-लिंग — गर्भगृह के नीचे भू-जल निरंतर बहता है; लिंग के नीचे जल-स्रोत; अद्वितीय परंपरा — प्रति दिन ठीक 12 बजे पुजारी देवी अखिलाण्डेश्वरी का वेश धारण कर पूजा करते हैं

सम्प्रदाय: शैव

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

स्कन्द पुराण

थिरुवनैकवल माहात्म्य

शिव पुराण

जम्बुकेश्वर कथा

थेवारम् (तमिल)

नायन्मार चारों प्रमुख सन्तों की स्तुति

संत एवं परम्परा

  • ऋषि जम्बु — जामुन-वृक्ष के नीचे शिव-तप; उन्हीं के नाम पर 'जम्बुकेश्वर' एवं 'थिरुवनैकवल' (= पवित्र हाथी-वन)
  • हाथी एवं मकड़ी (आख्यायिका) — प्रारंभिक भक्त; हाथी कावेरी से जल लाकर अभिषेक करता, मकड़ी फूल-जाल बनाकर सूर्य-किरण से रक्षा करती
  • पार्वती (अखिलाण्डेश्वरी) — शिव-शाप के कारण उग्र-रूप; आदि शंकराचार्य द्वारा 2 कान-कुण्डल (तातंकम्) पहनाकर शान्त-स्वरूप दिया
  • 4 प्रमुख नायन्मार — थिरुज्ञानसम्बन्दर, अप्पर, सुन्दरर, मणिक्कवाचकर — स्तोत्र-रचयिता

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 200लगभग 2-3 शताब्दी ईस्वी — चोल-काल मूल मंदिर-निर्माण (1,800+ वर्ष पुराना)Wikipedia Jambukeswarar Temple
  2. 800आदि शंकराचार्य द्वारा अखिलाण्डेश्वरी को 'तातंकम्' (कान-कुण्डल) पहनाकर शान्त-स्वरूप-स्थापनाWikipedia + Kanchi Kamakoti Peetham
  3. 1500होय्सल, विजयनगर, मधुरै नायक-काल में विस्तारWikipedia
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

05:30 से 20:30 तक · मध्याह्न विश्राम 13:00-15:00 (मध्याह्न विश्राम)

उषत्कालम् (प्रातः)05:30-06:30
दैनिक
कलसन्धि एवं अभिषेक07:00-12:00
दैनिक
मध्याह्न पुजारी-देवी पूजाठीक 12:00 बजे
दैनिक

अद्वितीय अनुष्ठान — पुजारी देवी अखिलाण्डेश्वरी का साड़ी-कुण्डल वेश धारण कर पूजा करते हैं

सायं पूजा15:00-19:00
दैनिक
अर्ध-जाम (शयन)20:00-20:30
दैनिक
04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

सामान्य निःशुल्क दर्शननिःशुल्क
समय
05:30-13:00 एवं 15:00-20:30
उपयुक्त
सभी श्रद्धालु

मुख्य जम्बुकेश्वर एवं अखिलाण्डेश्वरी दर्शन निःशुल्क।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

ब्रह्मोत्सवम् (पंगुनी)तमिल पंगुनी मास (मार्च-अप्रैल)

वार्षिक प्रमुख उत्सव; रथ-यात्रा एवं भव्य अलंकार

महाशिवरात्रिफाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी

4-प्रहर पूजा। 2026 — 15 फरवरी।

आदि-पूरम्तमिल आदि मास

अखिलाण्डेश्वरी का प्रमुख देवी-पर्व

नवरात्रि

9-रात्रि देवी-उपासना

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

जल-तत्व ध्यान

अद्वितीय जल-लिंग; जल-तत्व का प्रत्यक्ष दर्शन

स्रोत: पञ्च-भूत स्थल परंपरा

5 पञ्च-भूत स्थलम् यात्रा

पञ्च-भूत यात्रा का जल-तीर्थ

स्रोत: पञ्च-भूत स्थल परंपरा

दाम्पत्य-कलह निवारण

अखिलाण्डेश्वरी एवं जम्बुकेश्वर — आमने-सामने स्थापित; दाम्पत्य-सामंजस्य हेतु विशेष

स्रोत: स्थल-परंपरा

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • अखिलाण्डेश्वरी अष्टकम्स्तोत्रस्थल-परंपराइस मन्दिर हेतु
  • थेवारम् (तमिल)स्तोत्र-संग्रहनायन्मारइस मन्दिर हेतु
  • ॐ नमः शिवायमंत्रयजुर्वेद
  • ललिता सहस्रनाम (अखिलाण्डेश्वरी)स्तोत्रब्रह्माण्ड पुराण
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

श्री रङ्गनाथस्वामी मंदिर, श्रीरङ्गम्3 किमी

108 दिव्य देशम् में प्रथम; विश्व का सबसे बड़ा क्रियाशील हिन्दू मंदिर परिसर (156 एकड़); अनिवार्य संयुक्त यात्रा

रॉकफोर्ट उच्चि-पिल्लयार मंदिर (त्रिची)8 किमी

गणेश-शिव मंदिर; 273 फीट ऊँची चट्टान

कावेरी नदी500 मी

मंदिर का जल-स्रोत; पवित्र स्नान

5 पञ्च-भूत स्थलम् यात्रा

जल-तत्व

5 मंदिर

त्रिची-श्रीरङ्गम्-थिरुवनैकवल त्रि-तीर्थ

केन्द्रीय शिव-तीर्थ

3 मंदिर

275 पाडल पेत्र स्थलम् (नायन्मार)

थेवारम्-स्तुत

275 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
अरुल्मीगु जम्बुकेश्वरर अखिलाण्डेश्वरी अम्मन तिरुक्कोयिल, थिरुवनैकवल, तिरुचिरापल्ली — 620005, तमिलनाडु
हवाई अड्डा
त्रिची हवाई अड्डा (TRZ) — ~15 किमी
रेलवे
तिरुचिरापल्ली जंक्शन (TPJ) — मंदिर से ~11 किमी
उत्तम ऋतु
अक्टूबर-मार्च। पंगुनी ब्रह्मोत्सवम् पीक।
वेबसाइट
https://tnhrce.gov.in
11 किमीTrichy Junction
8 किमीRockfort Temple Trichy
2.5 किमीSrirangam
55 किमीThanjavur
140 किमीMadurai
160 किमीChidambaram
340 किमीChennai
श्री जम्बुकेश्वर मंदिर, थिरुवनैकवल — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik