ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Konark · Odisha

श्री कोणार्क सूर्य मन्दिर

श्री कोणार्क सूर्य मन्दिर — कोणार्क, ज़िला पुरी, ओडिशा (UNESCO विश्व-धरोहर 1984; 'काली पगोडा')

कोणार्क सूर्य मन्दिर = सूर्य-रथ-वास्तुकला; पूर्व-गङ्ग-वंश नरसिंहदेव प्रथम-निर्मित ~1250 ईस्वी; UNESCO विश्व-धरोहर 1984 (मानदण्ड i + iii + vi); 10.62 हेक्टेयर सम्पत्ति-क्षेत्र; अब-निवासी-देवता-नहीं ASI-संरक्षित-स्मारक

अन्य नाम: कोणार्क सूर्य मन्दिर · कोणार्क · Black Pagoda (काली पगोडा; यूरोपीय-नाविक 1676) · कोणार्क सूर्य रथ

  • UNESCO विश्व-धरोहर 1984
  • विश्व-प्रसिद्ध सूर्य-रथ-वास्तुकला
  • रथ-चक्र-सूर्य-घड़ी विश्व-अद्वितीय…
  • पूर्व-गङ्ग नरसिंहदेव प्रथम
श्री कोणार्क सूर्य मन्दिर
दर्शन समय
08:30 (पूजा-नहीं; ASI-स्मारक) – 17:00 (वर्ष-पर्यन्त-खुला; साप्ताहिक-अवकाश-नहीं)
स्वरूप
सूर्य-रथ-वास्तुकला: 12-जोड़ी
स्थान
Konark · Odisha
उत्तम ऋतु
कोणार्क नृत्य महोत्सव 1-5 दिसंबर 202…
काल
13वीं-शताब्दी ईस्वी

इस मन्दिर की विशेषता

  • UNESCO विश्व-धरोहर 1984 (#246; मानदण्ड (i) + (iii) + (vi); 8वें-सत्र; 10.62 हेक्टेयर सम्पत्ति-क्षेत्र)
  • विश्व-प्रसिद्ध सूर्य-रथ-वास्तुकला — 12-जोड़ी (24-कुल) रथ-चक्र + 7-घोड़े; कलिङ्ग-वास्तुकला-शिखर
  • रथ-चक्र-सूर्य-घड़ी विश्व-अद्वितीय खगोलीय-वास्तुकला — मिनट-स्तर-शुद्धता (8-प्रमुख-स्पोक प्रति-चक्र)
  • पूर्व-गङ्ग नरसिंहदेव प्रथम (शासन 1238-1264 ईस्वी)-निर्मित ~1250 ईस्वी; पारम्परिक 12 वर्ष-निर्माण-काल + 1200 शिल्पकार (कथन-स्तर; 12,000-दावा flag)
  • 'काली पगोडा' (Black Pagoda) — यूरोपीय-नाविक 1676 ईस्वी-से-नाम-कर्ता; पुरी-जगन्नाथ-सफ़ेद-स्टुको 'White Pagoda'-के-विपरीत
  • मूल-वास्तुकला ~229 फीट / 70 मीटर (कथित); 1837 मुख्य-विमान-ध्वंस; जगमोहन (सभा-मण्डप) ~100 फीट / 30 मीटर-केवल जीवित; ASI 1903 जगमोहन-रेत-भरण-बन्द
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

श्री सूर्य देव (मूल-गर्भगृह-देवता; पुनः-वर्तमान-काल-में-नहीं; ASI-संरक्षित); मूल-डिज़ाइन-स्वरूप: 12-जोड़ी (24-कुल) रथ-चक्र + 7-घोड़े (सूर्य-रथ-वास्तुकला); उप-शाला: मायादेवी मन्दिर (देर-11वीं-शताब्दी; मुख्य-मन्दिर-पूर्व-flag), वैष्णव मन्दिर (1956-खोजा), नटमन्दिर + भोगमण्डप-ध्वंस

सूर्य-रथ-वास्तुकला: 12-जोड़ी (24-कुल) रथ-चक्र (~3.7 मीटर / 12 फीट व्यास प्रत्येक; शुक्ल + कृष्ण पक्ष-संयोजन = 12 मास); 7-घोड़े (संस्कृत-छन्द-नाम: गायत्री + बृहती + उष्णिक् + जगती + त्रिष्टुप् + अनुष्टुप् + पङ्क्ति — Wikipedia पाठ-समर्थित-व्याख्या; लोकप्रिय 'सप्ताह-दिन/सप्त-रंग' पाठ-स्रोत-नहीं — flag); रथ-चक्र-सूर्य-घड़ी मिनट-स्तर-शुद्धता (8 प्रमुख-स्पोक प्रति-चक्र; व्यापक-प्रचलित)

सम्प्रदाय: सौर / सूर्य-उपासना; आधुनिक-काल: ASI-संरक्षित-स्मारक (पूजा-अब-नहीं; 1903-ASI-काल जगमोहन-रेत-भरण); पूर्व-गङ्ग-वंश-निर्मित-ऐतिहासिक-स्मारक

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

साम्ब-कथा (साम्ब-पुराण; पारम्परिक-कथा)

श्रीकृष्ण-पुत्र साम्ब (माता जाम्बवती) कुष्ठ-शाप-प्राप्त-पश्चात् (कारण: नारद-उपहास / सौतेली-माताओं-दर्शन पारम्परिक-स्रोत); 12 वर्ष सूर्य-उपासना + चन्द्रभागा-तीर्थ-स्नान-से कुष्ठ-रोग-मुक्ति-प्राप्ति; कृतज्ञता-स्वरूप सूर्य-मन्दिर-निर्माण-कथा। स्रोत: साम्ब पुराण / स्कन्द पुराण-परम्पराएँ (पुराण-स्तर-व्यापक-प्रचलित)।

पूर्व-गङ्ग नरसिंहदेव प्रथम-निर्माण कथा (~1250 ईस्वी)

पूर्व-गङ्ग-वंश नरसिंहदेव प्रथम (नरसिंह देव / लङ्गुल नरसिंह देव प्रथम; शासन 1238-1264 ईस्वी) ने ~1250 ईस्वी कोणार्क सूर्य मन्दिर-निर्माण कराया। पारम्परिक: 12 वर्ष-निर्माण-काल + 1200 शिल्पकार (स्थपति; कथन-स्तर; 12,000-संख्या स्रोतों-में-असम्मति — drop)। स्थापति: बिशु महाराणा पारम्परिक-कथा (धर्मपद-कथा; ओडिया लोक-कथा-एकल-स्रोत; पूर्व-19वीं-शताब्दी-कोई-संदर्भ-नहीं — flag-कथा-स्तर)। निर्माण-पाषाण: मुख्य-भाग खोंडलाइट; लिण्टल/शिल्पकला क्लोराइट; नींव/कोर/सीढ़ियाँ लेटेराइट; लोह-ब्रैकेट से बलुआ-पत्थर-ब्लॉक-जुड़ाव।

सूर्य-रथ-वास्तुकला कथा

मन्दिर का डिज़ाइन सूर्य-रथ-स्वरूप: 24 (12 जोड़ी) रथ-चक्र विशाल (~3.7 मीटर / 12 फीट व्यास प्रत्येक); प्रत्येक-चक्र 8-प्रमुख-स्पोक-सहित; चक्र-स्पोक-छाया से सूर्य-घड़ी मिनट-स्तर-शुद्धता-निर्धारण (तन्त्र: केन्द्रीय-अक्ष-छाया स्पोक-श्रेणीकरण पर; व्यापक-प्रचलित; शैक्षणिक-साहित्य-में सटीक-कलब्रेशन-योजना अप्रलेखित — flag)। 7 घोड़े संस्कृत-छन्द-नाम (गायत्री + बृहती + उष्णिक् + जगती + त्रिष्टुप् + अनुष्टुप् + पङ्क्ति) के अनुरूप। 12 जोड़ी रथ-चक्र = हिन्दू-पञ्चाङ्ग 12 मास (शुक्ल + कृष्ण-पक्ष-संयोजन)।

मुख्य-विमान-ध्वंस + ASI-संरक्षण कथा (1837 + 1903)

मूल-मुख्य-विमान/देउल ~229 फीट / 70 मीटर-कथित-ऊँचाई; 1837 ईस्वी-काल-में ध्वंस (Wikipedia; अन्य-स्रोत 19वीं-शताब्दी-क्रमिक-ध्वंस)। जगमोहन (सभा-मण्डप) ~100 फीट / 30 मीटर जीवित; ब्रिटिश-ASI द्वारा 1903 ईस्वी रेत-भरण-कर ध्वंस-रोकथाम-हेतु बन्द; आज अन्तर्भाग-प्रवेश-असम्भव। 1984 ईस्वी UNESCO विश्व-धरोहर-घोषणा (#246; 8वें-सत्र; मानदण्ड (i) + (iii) + (vi); 10.62 हेक्टेयर सम्पत्ति-क्षेत्र)। मायादेवी मन्दिर (देर-11वीं-शताब्दी; मुख्य-मन्दिर-पूर्व-flag) + वैष्णव मन्दिर (1956-खोजा) + नटमन्दिर + भोगमण्डप-ध्वंस अवशेष-स्थल।

संत एवं परम्परा

  • साम्ब (श्रीकृष्ण-पुत्र) — कुष्ठ-शाप-मुक्ति-कथा-केन्द्र पारम्परिक-निर्माता
  • नरसिंहदेव प्रथम (पूर्व-गङ्ग; शासन 1238-1264 ईस्वी) — ऐतिहासिक-निर्माता ~1250 ईस्वी
  • बिशु महाराणा (पारम्परिक-कथा-स्थापति; धर्मपद-कथा-केन्द्र; ओडिया-लोक-कथा-एकल-स्रोत-flag)
  • 1200 शिल्पकार (पारम्परिक-कथन; कथा-स्तर)
  • ब्रिटिश-ASI (1903-काल) — जगमोहन-रेत-भरण-बन्द-संरक्षक
  • UNESCO World Heritage Committee (1984 8वाँ-सत्र) — विश्व-धरोहर-घोषक
  • ओडिशा पर्यटन + ओडिसी अनुसन्धान केन्द्र (1986-से) — वार्षिक कोणार्क नृत्य महोत्सव-आयोजक

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 1250पूर्व-गङ्ग नरसिंहदेव प्रथम ~1250 ईस्वी कोणार्क सूर्य मन्दिर-निर्माण-पूर्णWikipedia + UNESCO + Britannica बहु-स्रोत
  2. 1676यूरोपीय-नाविक-काल 'Black Pagoda' (काली पगोडा)-नाम-कर्तव्यWikipedia बहु-स्रोत
  3. 1837मूल-मुख्य-विमान/देउल-ध्वंस (Wikipedia)Wikipedia
  4. 1903ब्रिटिश-ASI जगमोहन (सभा-मण्डप)-रेत-भरण-कर ध्वंस-रोकथाम-हेतु बन्दWikipedia + ASI
  5. 1956वैष्णव मन्दिर-खोजWikipedia
  6. 1984UNESCO विश्व-धरोहर-घोषणा (#246; 8वें-सत्र; मानदण्ड (i)(iii)(vi))UNESCO whc.unesco.org/en/list/246
  7. 1986वार्षिक कोणार्क नृत्य महोत्सव-प्रारम्भ (1-5 दिसंबर)Wikipedia + Odisha Tourism
  8. 2018कोणार्क-चक्र भारतीय ₹10 करेन्सी-नोट-पर (महात्मा गाँधी न्यू सीरीज)Bigwire 2018
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

08:30 (पूजा-नहीं; ASI-स्मारक) से 17:00 (वर्ष-पर्यन्त-खुला; साप्ताहिक-अवकाश-नहीं) तक

(पूजा/आरती-नहीं; अब-निवासी-देवता-नहीं ASI-स्मारक-केवल)
स्मारक-दर्शन-समय08:30-17:00
वर्ष-पर्यन्त-दैनिक
लाइट + साउण्ड शो (शाम)दिसंबर-फरवरी: 18:30 + 19:30; मार्च-नवंबर: 19:30 + 20:20 (~40 मिनट)
दैनिक

वस्त्र-संहिता: मामूली वस्त्र अनुशंसित (UNESCO-निवासी-मन्दिर-नहीं-कारण कठोर-नहीं); बाह्य-प्राङ्गण-में जूते-अनुमत

फोटोग्राफी: प्राङ्गण-में फोटोग्राफी निःशुल्क-अनुमत; मुख्य-संरचना-प्रवेश-निषिद्ध (रेत-भरण); ड्रोन-निषिद्ध; संग्रहालय-अन्तर्भाग फोटोग्राफी निषिद्ध; ओडिशा HC-निर्णय: व्यावसायिक-फोटोग्राफरों-हेतु ASI-लाइसेन्स अनिवार्य

विशेष नियम: अब-निवासी-देवता-नहीं; पूजा-समारोह-नहीं; ASI-संरक्षित-स्मारक; मुख्य-संरचना-अन्तर्भाग-प्रवेश-निषिद्ध (1903-रेत-भरण); ड्रोन-निषिद्ध; प्रवेश-शुल्क ₹40 भारतीय/SAARC/BIMSTEC + ₹600 विदेशी + 5-वर्ष-से-कम-बच्चे-निःशुल्क

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

स्मारक-दर्शन (पुजा-नहीं)₹40
समय
08:30-17:00 वर्ष-पर्यन्त

बाह्य-प्राङ्गण + 12-जोड़ी रथ-चक्र + 7-घोड़े + जगमोहन (रेत-भरण-बन्द-अन्तर्भाग)-दर्शन; भारतीय/SAARC/BIMSTEC ₹40 + विदेशी ₹600; 5-वर्ष-से-कम-बच्चे-निःशुल्क।

लाइट + साउण्ड शो₹30

दिसंबर-फरवरी 18:30 + 19:30; मार्च-नवंबर 19:30 + 20:20; ~40 मिनट; हिन्दी/अङ्ग्रेज़ी/ओडिया।

ASI संग्रहालय कोणार्क₹5
समय
10:00-17:00 (शुक्रवार + सार्वजनिक-अवकाश-दिन बन्द)

₹5 भारतीय + ₹100 विदेशी; 15-वर्ष-से-कम-बच्चे-निःशुल्क; 4 गैलरी + 260+ कलाकृतियाँ।

कोणार्क नृत्य महोत्सव (वार्षिक 1-5 दिसंबर)निःशुल्क

1986-से वार्षिक शास्त्रीय-नृत्य-उत्सव; मन्दिर-पृष्ठभूमि; ओडिसी + भरतनाट्यम् + कथक + कुचिपुडी + मणिपुरी + मोहिनीअट्टम + छाऊ; निःशुल्क-प्रवेश।

चन्द्रभागा मेला (वार्षिक माघ-शुक्ल-सप्तमी)निःशुल्क

2026: 24 फरवरी 2026 मङ्गलवार; चन्द्रभागा-तीर्थ-स्नान; रथ-सप्तमी / सूर्य-जयन्ती-संयोग।

अन्तर्राष्ट्रीय बालू-कला महोत्सव (समान्तर; चन्द्रभागा बीच)निःशुल्क

कोणार्क नृत्य महोत्सव-समान-तिथियों।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

कोणार्क नृत्य महोत्सव (वार्षिक शास्त्रीय-नृत्य-उत्सव)अग्रहायण-पूस (दिसंबर-प्रारम्भ); 2026: ~1-5 दिसंबर 2026 (आधिकारिक-घोषणा-लम्बित; 1986-से वार्षिक-पैटर्न)

ओडिसी + भरतनाट्यम् + कथक + कुचिपुडी + मणिपुरी + मोहिनीअट्टम + छाऊ; ओडिशा पर्यटन + ओडिसी अनुसन्धान केन्द्र-आयोजित; निःशुल्क; मन्दिर-पृष्ठभूमि

चन्द्रभागा मेला (माघ-शुक्ल-सप्तमी; रथ-सप्तमी)माघ शुक्ल सप्तमी; 2026: 24 फरवरी 2026 (मङ्गलवार)

चन्द्रभागा-तीर्थ-स्नान (अब-ताल-तक-घटी-नदी); रथ-सप्तमी / सूर्य-जयन्ती-संयोग

अन्तर्राष्ट्रीय बालू-कला महोत्सव (समान्तर)दिसंबर (कोणार्क नृत्य महोत्सव-तिथियाँ)

चन्द्रभागा बीच-में आयोजित

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

UNESCO विश्व-धरोहर सूर्य-मन्दिर-दर्शन-संकल्प

1984 UNESCO-घोषणा #246 (i)(iii)(vi); विश्व-प्रसिद्ध सूर्य-रथ-वास्तुकला-दर्शन-संकल्प

स्रोत: UNESCO whc.unesco.org/en/list/246 + UNESCO ओडिशा-लेख बहु-स्रोत

सूर्य-रथ-वास्तुकला-दर्शन-संकल्प (24-चक्र + 7-घोड़े)

12-जोड़ी (24-कुल) रथ-चक्र (~3.7 मी प्रत्येक) + 7-संस्कृत-छन्द-नाम-घोड़े; कलिङ्ग-वास्तुकला-शिखर; स्मारक-दर्शन-संकल्प

स्रोत: Wikipedia + UNESCO बहु-स्रोत

रथ-चक्र-सूर्य-घड़ी-दर्शन-संकल्प (मिनट-स्तर-शुद्धता)

रथ-चक्र-स्पोक-छाया से सूर्य-घड़ी मिनट-स्तर-शुद्धता; विश्व-अद्वितीय खगोलीय-वास्तुकला-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Wikipedia + Britannica बहु-स्रोत (शैक्षणिक-कलब्रेशन-योजना-flag)

साम्ब-कुष्ठ-मुक्ति-कथा-स्मरण-संकल्प

साम्ब-पुराण-कथा-केन्द्र; 12 वर्ष सूर्य-उपासना + चन्द्रभागा-स्नान कुष्ठ-मुक्ति-कथा; आरोग्य-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: साम्ब पुराण + Wikipedia

चन्द्रभागा मेला माघ-सप्तमी स्नान-संकल्प (24 फरवरी 2026)

रथ-सप्तमी / सूर्य-जयन्ती-संयोग; पारम्परिक-स्नान-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: PuriWaves + OdishaTV बहु-स्रोत

कोणार्क नृत्य महोत्सव-संगीत-संकल्प (1-5 दिसंबर 2026)

1986-से वार्षिक; ओडिसी + अन्य-शास्त्रीय-नृत्य; निःशुल्क; मन्दिर-पृष्ठभूमि

स्रोत: Wikipedia + Odisha Tourism + Incredible India बहु-स्रोत

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • आदित्य हृदय स्तोत्रसूर्य-स्तोत्रवाल्मीकि-रामायण (अगस्त्य-ऋषि-कथन)सूर्य-तीर्थ-केन्द्रीय-स्तोत्र
  • सूर्याष्टकम्अष्टक-स्तोत्रसाम्ब-पुराणइस मन्दिर हेतुसाम्ब-कथा-केन्द्र
  • सूर्य गायत्री मन्त्रगायत्री मन्त्रऋग्वेद
  • गायत्री मन्त्र (मूल)मन्त्रऋग्वेद 3.62.10
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

मायादेवी मन्दिर (देर-11वीं-शताब्दी; मुख्य-मन्दिर-पूर्व)100 मी

मायादेवी सूर्य-पत्नी; मुख्य-मन्दिर-पूर्व-निर्मित (देर-11वीं-शताब्दी; flag-पूर्व-निर्माण)

वैष्णव मन्दिर (1956-खोजा)100 मी

1956 ASI-खोजा; मन्दिर-प्राङ्गण-में अन्तर्निहित

नटमन्दिर (नृत्य-मण्डप) अवशेष200 मी

ध्वंस-अवशेष-स्थल

भोगमण्डप अवशेष200 मी

ध्वंस-अवशेष-स्थल

ASI संग्रहालय कोणार्क500 मी

4 गैलरी + 260+ कलाकृतियाँ

चन्द्रभागा बीच (बङ्गाल-की-खाड़ी; 3 किमी)3 किमी

साम्ब-कथा-केन्द्र; माघ-शुक्ल-सप्तमी मेला-स्थल; अन्तर्राष्ट्रीय बालू-कला महोत्सव-स्थल

पुरी जगन्नाथ मन्दिर (35 किमी; 4 धाम)35 किमी

4 धाम-में सम्मिलित; पूर्व-गङ्ग-वंश-निर्मित

भुवनेश्वर एकाम्र-क्षेत्र (लिङ्गराज + 1000+ मन्दिर; 65 किमी)65 किमी

UNESCO अस्थायी-सूची 2014; मन्दिर-नगर

ओडिशा-स्वर्ण-त्रिकोण (कोणार्क + पुरी + भुवनेश्वर)

सूर्य-वास्तुकला-शिखर-तीर्थ; UNESCO विश्व-धरोहर-केन्द्र

3 मंदिर

UNESCO ओडिशा-यात्रा (कोणार्क-WHS + लिङ्गराज-अस्थायी-सूची + Udayagiri-Khandagiri-ASI)

एकमात्र पूर्ण-UNESCO-विश्व-धरोहर-स्थल

3 मंदिर

साम्ब-कुष्ठ-मुक्ति-सूर्य-तीर्थ-कथा-यात्रा (कोणार्क + चन्द्रभागा बीच + अन्य-सूर्य-तीर्थ)

साम्ब-कथा-केन्द्र-मन्दिर

2 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
श्री कोणार्क सूर्य मन्दिर, कोणार्क, ज़िला पुरी, ओडिशा — PIN 752111 (बङ्गाल-की-खाड़ी-तट से ~2 किमी; 10.62 हेक्टेयर सम्पत्ति-क्षेत्र)
हवाई अड्डा
बीजू पटनायक अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा भुवनेश्वर (BBI)
रेलवे
पुरी रेलवे स्टेशन (PURI) — ~35 किमी (निकटतम-प्रमुख); भुवनेश्वर (BBS) ~65 किमी वैकल्पिक
बस-स्टैण्ड
कोणार्क बस-स्टैण्ड (मन्दिर-समीप); ओडिशा RTC नियमित-बस-सेवा
उत्तम ऋतु
कोणार्क नृत्य महोत्सव 1-5 दिसंबर 2026; चन्द्रभागा मेला 24 फरवरी 2026 (माघ-सप्तमी); शीत-मासों (अक्टूबर-फरवरी) में ओडिशा-तटीय-यात्रा-आरामदायक; पावस-ऋतु (जून-सितंबर) में चक्रवात-सम्भावना; वर्ष-पर्यन्त-खुला; साप्ताहिक-अवकाश-नहीं
प्रबन्धन
भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI)-संरक्षित-स्मारक (पूर्व-1984-घोषणा-काल-से; पूजा-अब-नहीं ASI-स्मारक-केवल); UNESCO विश्व-धरोहर 1984 (#246; मानदण्ड (i)(iii)(vi); 8वें-सत्र; 10.62 हेक्टेयर); ओडिशा पर्यटन + ओडिसी अनुसन्धान केन्द्र — वार्षिक नृत्य-महोत्सव-आयोजक
35 किमीPuri
65 किमीBhubaneswar
65 किमीLingaraj Temple Bhubaneswar
3 किमीChandrabhaga Beach
35 किमीPipili
2 किमीBay of Bengal
510 किमीKolkata
श्री कोणार्क सूर्य मन्दिर — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik