ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Bhubaneswar · Odisha

श्री लिङ्गराज मन्दिर

श्री लिङ्गराज मन्दिर — भुवनेश्वर (एकाम्र क्षेत्र), ज़िला खुर्दा, ओडिशा

श्री त्रिभुवनेश्वर / लिङ्गराज — हरिहर-समन्वय-स्वरूप (हरि=विष्णु + हर=शिव); स्वयम्भू-शिवलिङ्ग; एकाम्र-क्षेत्र (एक-आम्र-वृक्ष-तल मूल-कथन); भुवनेश्वर के 1000+ ऐतिहासिक-मन्दिरों का प्रमुख-मन्दिर; UNESCO अस्थायी-सूची 2014 'एकाम्र क्षेत्र' केन्द्र-तीर्थ

अन्य नाम: लिङ्गराज मन्दिर · श्री त्रिभुवनेश्वर · एकाम्र क्षेत्र-केन्द्र-मन्दिर · हरिहर लिङ्ग

  • भुवनेश्वर के सर्वाधिक-वृहत् ऐतिहास…
  • हरिहर-समन्वय-स्वरूप
  • भुवनेश्वर-देउल
  • कलिङ्ग-वास्तुकला 4-अङ्ग शैली: देउल
श्री लिङ्गराज मन्दिर
दर्शन समय
06:00 – 21:00
स्वरूप
स्वयम्भू-शिवलिङ्ग हरिहर-समन्वय
स्थान
Bhubaneswar · Odisha
उत्तम ऋतु
महाशिवरात्रि 15 फरवरी 2026
काल
11वीं-शताब्दी ईस्वी

इस मन्दिर की विशेषता

  • भुवनेश्वर के सर्वाधिक-वृहत् ऐतिहासिक-मन्दिर; एकाम्र-क्षेत्र-केन्द्र-मन्दिर; UNESCO अस्थायी-सूची 2014 'एकाम्र क्षेत्र — भुवनेश्वर मन्दिर-नगर' मानदण्ड (i)(ii)(iii)
  • हरिहर-समन्वय-स्वरूप (शैव-वैष्णव-एकीकरण) — विश्व-दुर्लभ-समन्वय-तीर्थ
  • भुवनेश्वर-देउल (शिखर) 55 मीटर / 180 फीट — भुवनेश्वर का सर्वोच्च-स्मारक
  • कलिङ्ग-वास्तुकला 4-अङ्ग शैली: देउल (शिखर) + जगमोहन (सभा-मण्डप) + नटमन्दिर (नृत्य-मण्डप) + भोगमण्डप (भोग-मण्डप; 12वीं-शताब्दी पूर्व-गङ्ग-योग)
  • गैर-हिन्दू-प्रवेश-निषिद्ध (पुरी-जगन्नाथ-समान); लॉर्ड कर्ज़न-पत्नी-हेतु-निर्मित बाह्य-दीवार-दर्शन-प्लेटफॉर्म
  • अशोकाष्टमी रुकुणा रथ-यात्रा 26 मार्च 2026 (4-5 दिन गुण्डिचा-घर रामेश्वर मन्दिर) + बहुदा यात्रा 30 मार्च 2026 — वार्षिक प्रमुख-उत्सव
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

श्री त्रिभुवनेश्वर — स्वयम्भू-शिवलिङ्ग (हरिहर-समन्वय); ग्रेनाइट, ~8 इञ्च ऊँचा × ~8 फीट व्यास सपाट-प्रोट्रूज़न (NOT 8 फीट-ऊँचा-ब्लॉक — user-brief-सुधार); दैनिक-अभिषेक जल + दूध + भङ्ग-सङ्ग; पत्नी देवी भुवनेश्वरी (पार्वती; उत्तर-पूर्व-कोण); उप-शाला: 108-150 उप-शालाएँ (स्रोत-आन्तरिक-असम्मति-flag)

स्वयम्भू-शिवलिङ्ग हरिहर-समन्वय; जल + दूध + भङ्ग-अभिषेक शैव + वैष्णव-समन्वय-प्रतीक

सम्प्रदाय: शैव-वैष्णव-समन्वय (हरिहर); प्रशासन: लिङ्गराज मन्दिर ट्रस्ट बोर्ड + भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI)-संरक्षित-स्मारक; न-जगन्नाथ-पुरी-प्रशासन-मॉडल

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

एकाम्र-क्षेत्र-नाम-व्युत्पत्ति कथा

मूल-कथन: देवता पहले एक आम्र-वृक्ष-तल पूज्य थे — एक + आम्र = एकाम्र-क्षेत्र। भुवनेश्वर का प्राचीन-नाम 'एकाम्र-क्षेत्र' इसी से (Wikipedia + Ekamra Kshetra Wikipedia)। 1000+ ऐतिहासिक-मन्दिरों-वाले मन्दिर-नगर का केन्द्र-तीर्थ।

हरिहर-समन्वय कथा

लिङ्गराज = त्रिभुवनेश्वर (तीन-लोकों का ईश्वर); हरिहर-समन्वय-स्वरूप — हरि (विष्णु) + हर (शिव) एकीकरण; दैनिक-अभिषेक जल + दूध + भङ्ग-सङ्ग शैव + वैष्णव दोनों-परम्परा-प्रतीक (bhubaneswartourism.in + sanatanajourney + mahashivratri.org बहु-स्रोत)।

सोमवंशी ययाति प्रथम-निर्माण कथा (11वीं-शताब्दी)

Wikipedia + Mahashivratri.org-अनुसार: सोमवंशी राजा ययाति प्रथम (जजाति केसरी; शासन ~1025-1040 ईस्वी) ने मूल-मन्दिर-निर्माण किया (देउल + जगमोहन); 12वीं-शताब्दी ईस्वी पूर्व-गङ्ग-वंश-काल भोगमण्डप-योग जोड़ा गया। पूर्व-गङ्ग अनन्तवर्मन चोड़गङ्ग (1078-1147) ने पुरी-जगन्नाथ-निर्माण किया (NOT लिङ्गराज)।

अशोकाष्टमी रुकुणा रथ-यात्रा कथा (वार्षिक)

वार्षिक-प्रमुख-उत्सव: अशोकाष्टमी रुकुणा रथ-यात्रा 26 मार्च 2026 — लिङ्गराज-उत्सव-मूर्ति विशाल-रथ-शोभायात्रा-में रामेश्वर मन्दिर (~3 किमी)-यात्रा करते हैं; 4-5 दिन गुण्डिचा-घर-निवास; बहुदा यात्रा 30 मार्च 2026 वापसी (Pragativadi + Odisha Connect + BhaktiBharat बहु-स्रोत)। चन्दन यात्रा (22-दिवसीय; Wikipedia)।

संत एवं परम्परा

  • सोमवंशी राजा ययाति प्रथम (जजाति केसरी; शासन ~1025-1040 ईस्वी) — मूल-मन्दिर-निर्माता (Wikipedia + Mahashivratri.org)
  • पूर्व-गङ्ग-वंश राजा (12वीं-शताब्दी) — भोगमण्डप-योगकर्ता
  • लिङ्गराज मन्दिर ट्रस्ट बोर्ड — आधुनिक-शासी-निकाय
  • भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) — संरक्षित-स्मारक-संरक्षण
  • लॉर्ड कर्ज़न (1899-1905 वायसराय)-पत्नी — गैर-हिन्दू-बाह्य-दीवार-दर्शन-प्लेटफॉर्म-निर्माण-कारण

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 104011वीं-शताब्दी ईस्वी — सोमवंशी राजा ययाति प्रथम (जजाति केसरी)-मूल-मन्दिर-निर्माण-पूर्ण (देउल + जगमोहन)Wikipedia + Mahashivratri.org बहु-स्रोत
  2. 115012वीं-शताब्दी ईस्वी — पूर्व-गङ्ग-वंश-काल भोगमण्डप-योगWikipedia
  3. 2014UNESCO अस्थायी-सूची-समावेश 'एकाम्र क्षेत्र — भुवनेश्वर मन्दिर-नगर' मानदण्ड (i)(ii)(iii); लिङ्गराज केन्द्र-तीर्थUNESCO whc.unesco.org/en/tentativelists/5916 + worldheritagesite.org
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

06:00 से 21:00 तक · मध्याह्न विश्राम 12:30-15:30

मङ्गल आरती05:00
दैनिक
मन्दिर-प्रवेश-दर्शन06:00-12:30
दैनिक
(मन्दिर-विश्राम)12:30-15:30
दैनिक
सायं-दर्शन15:30-21:00
दैनिक
सन्ध्या आरती19:30
दैनिक
महाशिवरात्रि-विस्तार 03:30-23:00विशेष-तिथि
वार्षिक 15 फरवरी 2026

वस्त्र-संहिता: पारम्परिक-हिन्दू-वस्त्र (साड़ी / कुर्ता-पैजामा / सूट / लहंगा); पाश्चात्य/प्रकट-वस्त्र-निषिद्ध

फोटोग्राफी: मन्दिर-अन्तर्भाग में फोटोग्राफी निषिद्ध

विशेष नियम: गैर-हिन्दू-प्रवेश पूर्ण-निषिद्ध (पुरी-जगन्नाथ-समान); लॉर्ड कर्ज़न-पत्नी-हेतु-निर्मित बाह्य-दीवार-दर्शन-प्लेटफॉर्म-से दर्शन-केवल; मन्दिर-अन्तर्भाग में फोटोग्राफी + मोबाइल + चमड़ा-निषिद्ध; मध्याह्न-विश्राम 12:30-15:30; प्रवेश-निःशुल्क

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

सामान्य निःशुल्क दर्शन (हिन्दू-केवल)निःशुल्क
समय
06:00-12:30 + 15:30-21:00

स्वयम्भू-शिवलिङ्ग त्रिभुवनेश्वर-दर्शन; जल + दूध + भङ्ग-अभिषेक-परम्परा।

गैर-हिन्दू बाह्य-दीवार-दर्शन-प्लेटफॉर्मनिःशुल्क

लॉर्ड कर्ज़न-पत्नी-हेतु-निर्मित विशेष-दर्शन-प्लेटफॉर्म; गैर-हिन्दू श्रद्धालुओं-हेतु।

महाशिवरात्रि-दर्शन (15 फरवरी 2026)निःशुल्क

विस्तार-समय 03:30-23:00; वार्षिक-शिखर-शिव-उत्सव।

अशोकाष्टमी रुकुणा रथ-यात्रा (26 मार्च 2026)निःशुल्क

लिङ्गराज-उत्सव-मूर्ति विशाल-रथ-शोभायात्रा रामेश्वर-मन्दिर-यात्रा; बहुदा यात्रा 30 मार्च 2026 वापसी।

चन्दन यात्रा (22-दिवसीय)निःशुल्क

वार्षिक चन्दन-अर्पण-उत्सव।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

महाशिवरात्रिफाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी; 2026: 15 फरवरी 2026

विस्तार-समय 03:30-23:00; वार्षिक-शिखर-शिव-उत्सव

अशोकाष्टमी रुकुणा रथ-यात्रा (वार्षिक प्रमुख-उत्सव)चैत्र शुक्ल अष्टमी; 2026: 26 मार्च 2026

लिङ्गराज-उत्सव-मूर्ति विशाल-रथ-शोभायात्रा रामेश्वर मन्दिर-यात्रा; 4-5 दिन गुण्डिचा-घर-निवास; बहुदा यात्रा 30 मार्च 2026 वापसी

चन्दन यात्रा (22-दिवसीय)वैशाख-ज्येष्ठ (अप्रैल-जून)

वार्षिक चन्दन-अर्पण-उत्सव

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

हरिहर-समन्वय-शिवलिङ्ग-दर्शन-संकल्प

विश्व-दुर्लभ हरिहर-समन्वय-तीर्थ — शैव + वैष्णव-एकीकरण-दर्शन-संकल्प-तीर्थ; जल + दूध + भङ्ग-अभिषेक-परम्परा

स्रोत: bhubaneswartourism.in + sanatanajourney + mahashivratri.org बहु-स्रोत

महाशिवरात्रि-व्रत-संकल्प (15 फरवरी 2026)

विस्तार-समय 03:30-23:00; एकाम्र-क्षेत्र-केन्द्र-तीर्थ-शिवरात्रि-संकल्प

स्रोत: बहु-स्रोत

अशोकाष्टमी रुकुणा रथ-यात्रा-दर्शन-संकल्प (26 मार्च 2026)

विशाल-रथ-शोभायात्रा रामेश्वर-यात्रा; बहुदा यात्रा 30 मार्च 2026 वापसी

स्रोत: Pragativadi + Odisha Connect + BhaktiBharat बहु-स्रोत

एकाम्र-क्षेत्र UNESCO-अस्थायी-सूची-दर्शन-संकल्प

UNESCO अस्थायी-सूची 2014 'एकाम्र क्षेत्र — भुवनेश्वर मन्दिर-नगर' केन्द्र-तीर्थ; भुवनेश्वर-1000+ ऐतिहासिक-मन्दिरों-केन्द्र-दर्शन-संकल्प

स्रोत: UNESCO + worldheritagesite.org

बिन्दु सागर सरोवर-स्नान-संकल्प

मन्दिर-निकट-उत्तर बिन्दु सागर सरोवर पवित्र-तीर्थ; स्नान-परम्परा

स्रोत: Wikipedia + bhubaneswartourism.in

108-150 उप-शाला-दर्शन-संकल्प (मन्दिर-परिसर)

मन्दिर-परिसर में 108-150 उप-शालाएँ (Wikipedia स्रोत-आन्तरिक-असम्मति); विशिष्ट-तीर्थ-संकल्प

स्रोत: Wikipedia (आन्तरिक-असम्मति-flag)

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • शिव पञ्चाक्षरी मन्त्र (नम: शिवाय)पञ्चाक्षरी मन्त्रशैव-परम्परा
  • विष्णु सहस्रनामसहस्रनाम-स्तोत्रमहाभारत अनुशासन-पर्वहरिहर-समन्वय-कारण पाठ-परम्परा
  • हरिहर-स्तोत्रस्तोत्रहरिहर-परम्पराइस मन्दिर हेतुलिङ्गराज-हरिहर-समन्वय-केन्द्रीय
  • त्रिभुवनेश्वर-अष्टकम्अष्टक-स्तोत्रएकाम्र-क्षेत्र-परम्पराइस मन्दिर हेतु
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

बिन्दु सागर सरोवर (मन्दिर-निकट-उत्तर)100 मी

मन्दिर-संलग्न पवित्र-सरोवर; स्नान-तीर्थ

रामेश्वर मन्दिर (रथ-यात्रा-गन्तव्य)3 किमी

अशोकाष्टमी रथ-यात्रा-वार्षिक-गन्तव्य; 4-5 दिन गुण्डिचा-घर

एकाम्र क्षेत्र अन्य 100+ मन्दिर (मुक्तेश्वर + राजरानी + परशुरामेश्वर + अनन्त वासुदेव)1.5 किमी

भुवनेश्वर-1000+ ऐतिहासिक-मन्दिर-केन्द्र-समूह; UNESCO अस्थायी-सूची-सङ्ग

उदयगिरि-खण्डगिरि गुफा-समूह (BCE जैन)6 किमी

ASI-संरक्षित जैन-शिलालेख-गुफा-समूह

धौलि शान्ति स्तूप (अशोक-शिलालेख-स्थल)12 किमी

सम्राट अशोक-कलिङ्ग-युद्ध-स्थल; जापानी-शान्ति-स्तूप

कोणार्क सूर्य मन्दिर (UNESCO 1984)65 किमी

UNESCO विश्व-धरोहर; नरसिंहदेव प्रथम-निर्मित 13वीं-शताब्दी

पुरी जगन्नाथ मन्दिर (4 धाम-में)60 किमी

4 धाम-में सम्मिलित; पूर्व-गङ्ग-वंश-निर्मित

भुवनेश्वर मन्दिर-नगर-त्रिक-तीर्थयात्रा (लिङ्गराज + कोणार्क + पुरी)

केन्द्र-शैव-तीर्थ; एकाम्र-क्षेत्र-केन्द्र

3 मंदिर

एकाम्र-क्षेत्र UNESCO-अस्थायी-सूची-तीर्थयात्रा (लिङ्गराज + मुक्तेश्वर + राजरानी + परशुरामेश्वर + अनन्त वासुदेव)

केन्द्र-तीर्थ; भुवनेश्वर-1000+ मन्दिर-केन्द्र

5 मंदिर

ओडिशा शैव-वैष्णव-समन्वय-तीर्थयात्रा (लिङ्गराज + कोणार्क + पुरी + धौलि)

हरिहर-समन्वय-केन्द्र-तीर्थ

4 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
श्री लिङ्गराज मन्दिर, ओल्ड टाउन, भुवनेश्वर (एकाम्र क्षेत्र), ज़िला खुर्दा, ओडिशा — PIN 751002
हवाई अड्डा
बीजू पटनायक अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा भुवनेश्वर (BBI) — ~5-7 किमी
रेलवे
भुवनेश्वर रेलवे स्टेशन (BBS) — ~3-5 किमी
बस-स्टैण्ड
बारामुण्डा बस-स्टैण्ड (बस-टर्मिनस) ~6 किमी; ओडिशा RTC नियमित-बस-सेवा
उत्तम ऋतु
महाशिवरात्रि 15 फरवरी 2026; अशोकाष्टमी रथ-यात्रा 26 मार्च 2026 + बहुदा 30 मार्च 2026; चन्दन यात्रा (अप्रैल-जून); शीत-मासों (अक्टूबर-फरवरी) में ओडिशा-यात्रा-आरामदायक; पावस-ऋतु (जून-सितंबर) में चक्रवात-सम्भावना
प्रबन्धन
लिङ्गराज मन्दिर ट्रस्ट बोर्ड + भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI)-संरक्षित-स्मारक; न-जगन्नाथ-पुरी-प्रशासन-मॉडल; ओडिशा देवस्थानम् (Odisha Endowments)-सम्बद्ध
4 किमीBhubaneswar Railway
7 किमीBBI Airport
0.1 किमीBindu Sagar Sarovar
3 किमीRameshwar Temple
65 किमीKonark Sun Temple
60 किमीPuri Jagannath
440 किमीKolkata
श्री लिङ्गराज मन्दिर — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik