ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Mehandipur · Rajasthan

श्री मेहंदीपुर बालाजी मन्दिर

श्री मेहंदीपुर बालाजी मन्दिर — घाटा-मेहंदीपुर ग्राम, सिकराय तहसील, ज़िला दौसा, राजस्थान

श्री मेहंदीपुर बालाजी — बाल-हनुमान-स्वयम्भू-पाषाण-मूर्ति (दो अरावली-पर्वतों के मध्य); सङ्कट-मोचन-तीर्थ; पुरी-सम्प्रदाय-महन्त-वंशानुगत-संरक्षण; प्रसिद्ध-अर्जी-सवामणि-परम्परा (तटस्थ-रिपोर्टिङ: सङ्कट-मोचन-अनुष्ठान मन्दिर-स्व-परम्परा; धार्मिक-अनुष्ठान-वर्णन-स्तर-केवल; चिकित्सीय/मनोचिकित्सीय-दावा नहीं)

अन्य नाम: मेहंदीपुर बालाजी · बालाजी धाम मेहंदीपुर · सङ्कट-मोचन बालाजी · घाटा-मेहंदीपुर

  • सङ्कट-मोचन-अनुष्ठान-केन्द्र
  • तीन-शाला-परिसर अद्वितीय: बालाजी
  • बाल-हनुमान-स्वयम्भू-स्वरूप
  • अर्जी-सवामणि-अनुष्ठान-केन्द्र
श्री मेहंदीपुर बालाजी मन्दिर
दर्शन समय
06:00 (प्रात:-आरती) – 21:00
स्वरूप
बाल-हनुमान-स्वयम्भू-पाषाण-मूर्ति
स्थान
Mehandipur · Rajasthan
उत्तम ऋतु
हनुमान जयन्ती चैत्र-पूर्णिमा 2 अप्रै…
काल
तीन-मूर्ति-स्वयम्भू-प्रकटन परम्परा-क…

इस मन्दिर की विशेषता

  • सङ्कट-मोचन-अनुष्ठान-केन्द्र — मन्दिर-स्व-तीर्थ-परम्परा (तटस्थ-रिपोर्टिङ; धार्मिक-अनुष्ठान-वर्णन; चिकित्सीय-दावा-नहीं)
  • तीन-शाला-परिसर अद्वितीय: बालाजी + प्रेतराज सरकार + भैरव बाबा (कोतवाल)
  • बाल-हनुमान-स्वयम्भू-स्वरूप — सालासर-दाढ़ी-मूँछ-स्वरूप-से भिन्न; राजस्थान-हनुमान-युग्म-तीर्थ
  • अर्जी-सवामणि-अनुष्ठान-केन्द्र (तटस्थ-रिपोर्टिङ): अर्जी (उड़द-दाल + लड्डू + उबले-चावल अर्पण) + दरख्वास्त (मन्दिर-समीप-दुकानों से लड्डू-होम-अर्पण) + सवामणि (1.25 मण-भोग, मन्दिर-मनोकामना-पूर्ति-पश्चात्)
  • अद्वितीय-निषेध-परम्पराएँ: प्रसाद-घर-ले-जाने-निषिद्ध (अनेक-स्रोत); मेहंदीपुर-ग्राम-में मांस-प्याज-लहसुन-निषिद्ध (विक्रय-स्तर); मन्दिर-निकलने-काल पीछे-नहीं-देखना-परम्परा; काले-वस्त्र-निषिद्ध
  • वार्षिक-शिखर हनुमान जन्मोत्सव; मङ्गलवार + शनिवार साप्ताहिक भीड़-दिन
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

श्री बालाजी (बाल-हनुमान-स्वयम्भू-पाषाण-स्वरूप; दो अरावली-पर्वतों के मध्य प्रकट); तीन प्रमुख-शाला-परिसर: (1) श्री बालाजी महाराज (बाल-हनुमान); (2) श्री प्रेतराज सरकार; (3) श्री भैरव बाबा (कोतवाल; आधिकारिक-स्रोत 'महाकाल भैरव'-नहीं)

बाल-हनुमान-स्वयम्भू-पाषाण-मूर्ति — सालासर-बालाजी के दाढ़ी-मूँछ-स्वरूप-से भिन्न उग्र-स्वरूप-कीर्ति; स्वयं-प्रकट-पाषाण-शिखर पर तीन-मूर्तियाँ एक-शिला से प्रकट (परम्परा-अनुसार)

सम्प्रदाय: वैष्णव-हनुमान सङ्कट-मोचन-परम्परा; प्रशासन: श्री बालाजी महाराज ट्रस्ट (shribalajimehandipur.org); पुरी-सम्प्रदाय-महन्त-वंशानुगत; वर्तमान-महन्त 1008 श्री डॉ. नरेश पुरी जी महाराज (21 अगस्त 2021-कार्यभार-ग्रहण); पूर्व-महन्त ब्रह्मलीन श्री किशोर पुरी जी महाराज; मूल-संरक्षक ब्रह्मलीन श्री गणेश पुरी जी महाराज (1965-प्रबन्धन-हस्तान्तरण)

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

तीन-मूर्ति-स्वयम्भू-प्रकटन कथा

दो अरावली-पर्वतों के मध्य घने-वन में पुरी-सम्प्रदाय-सन्त को स्वप्न-दर्शन-काल तीन-मूर्तियाँ (श्री बालाजी + श्री प्रेतराज सरकार + श्री भैरव बाबा) एक-शिला-से स्वयम्भू-प्रकट हुईं — परम्परा-कथन (आधिकारिक-स्रोत shribalajimehandipur.org; ऐतिहासिक-शताब्दी-पुष्ट-नहीं)। बाल-हनुमान-स्वयम्भू-स्वरूप-केन्द्रीय।

महन्त-वंश-परम्परा (पुरी-सम्प्रदाय)

ब्रह्मलीन श्री गणेश पुरी जी महाराज — मध्य-20वीं-शताब्दी पुनर्निर्माण-कर्ता; 1965 ईस्वी प्रबन्धन-हस्तान्तरण। उत्तराधिकारी: ब्रह्मलीन श्री किशोर पुरी जी महाराज। वर्तमान-महन्त: 1008 श्री डॉ. नरेश पुरी जी महाराज (21 अगस्त 2021-कार्यभार-ग्रहण; आधिकारिक-स्रोत-पुष्ट)।

अर्जी-सवामणि-अनुष्ठान कथा (तटस्थ-रिपोर्टिङ — धार्मिक-अनुष्ठान-वर्णन-स्तर)

अर्जी (पेटिशन): उड़द-दाल 2.25 किलो + लड्डू 1.25 किलो + उबले-चावल 4.25 किलो — श्री प्रेतराज सरकार एवं श्री भैरव बाबा (कोतवाल) के लिए अलग-अलग अर्पण। दरख्वास्त: मन्दिर-समीप-दुकानों से लड्डू-खरीद कर पुजारियों को सौंपना; पुजारी होम-अग्नि में अंश-डाल कर श्रद्धालु-उपस्थिति-घोषणा करते हैं। सवामणि (1.25 मण-भोग): मनोकामना-पूर्ति-पश्चात् वार्षिक/विशेष-व्रत-काल (मङ्गलवार/शनिवार) में बड़ा-भोग-अर्पण। ये सब मन्दिर-स्व-परम्परा-अनुष्ठान।

अद्वितीय-निषेध-परम्पराएँ कथा (मन्दिर-स्व-परम्परा)

मन्दिर-परम्परा-अनुसार: प्रसाद/लड्डू-बताशा घर-ले-जाने-निषिद्ध (मन्दिर-में ही उपभोग); मन्दिर-छोड़ने-काल पीछे-नहीं-देखना; अन्य-श्रद्धालुओं से बात/स्पर्श-निषिद्ध (परम्परा-अनुसार कुछ-श्रद्धालु प्रभावित-अवस्था में हो सकते हैं); पका-भोजन/पैकेज्ड-भोजन ग्राम-सीमा-पार न-ले-जाना (खाली-बोतलें/पैकेट ग्राम-सीमा पर त्यागें); मांस/प्याज/लहसुन यात्रा-पूर्व + काल + पश्चात्-कुछ-दिन-निषिद्ध; मेहंदीपुर-ग्राम में मांस-विक्रय निषिद्ध; काले-वस्त्र-निषिद्ध; मामूली-वस्त्र (कुर्ता/सलवार) अनुशंसित।

संत एवं परम्परा

  • श्री बालाजी (बाल-हनुमान-स्वयम्भू) + श्री प्रेतराज सरकार + श्री भैरव बाबा (कोतवाल) — तीन-शाला-परिसर मूल-देवता
  • ब्रह्मलीन श्री गणेश पुरी जी महाराज (मध्य-20वीं-शताब्दी) — पुनर्निर्माण-कर्ता; 1965 ईस्वी प्रबन्धन-हस्तान्तरण-कर्ता
  • ब्रह्मलीन श्री किशोर पुरी जी महाराज — उत्तराधिकारी-महन्त
  • वर्तमान-महन्त 1008 श्री डॉ. नरेश पुरी जी महाराज (21 अगस्त 2021-कार्यभार) — आधिकारिक-स्रोत-पुष्ट
  • श्री बालाजी महाराज ट्रस्ट — कानूनी-शासी-निकाय
  • पुरी-सम्प्रदाय — आध्यात्मिक-वंश-परम्परा

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. तीन-मूर्ति-स्वयम्भू-प्रकटन परम्परा-काल (आधिकारिक-स्रोत 'पुरातन'; ऐतिहासिक-शताब्दी-पुष्ट-नहीं)shribalajimehandipur.org (Official)
  2. 1965ब्रह्मलीन श्री गणेश पुरी जी महाराज-प्रबन्धन-हस्तान्तरणshribalajimehandipur.org Official
  3. 1981सतीजा + सिंह + नाथवत + शर्मा-मनोचिकित्सीय-अध्ययन (PMC NCBI): 100 श्रद्धालु-नमूना — 48% न्यूरोटिक, 28% मनोरोगी; ~25% (अधिकतर मनोविक्षिप्त) में सुधार-दर्ज (शैक्षणिक-तटस्थ-रिपोर्टिङ)PMC NCBI 1981
  4. 2013जर्मनी + नीदरलैण्ड + AIIMS नई दिल्ली + दिल्ली विश्वविद्यालय-संयुक्त-अन्तर्राष्ट्रीय-अनुष्ठान-अध्ययन प्रारम्भWikipedia
  5. 202121 अगस्त 2021 — वर्तमान-महन्त 1008 श्री डॉ. नरेश पुरी जी महाराज-कार्यभार-ग्रहणshribalajimehandipur.org Official
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

06:00 (प्रात:-आरती) से 21:00 तक · मध्याह्न विश्राम अप्रकाशित (आधिकारिक-स्रोत); सोम/बुध/शुक्र दोपहर-काल पर्दा/शृङ्गार-बन्द (द्वितीयक-स्रोत)

प्रात:-आरती (आधिकारिक)06:00-06:40
दैनिक
सायं-आरती (आधिकारिक)18:00-18:40
दैनिक
मन्दिर-समापन21:00
दैनिक
द्वितीयक-स्रोत-समय-असम्मति: 06:15/07:15 + 06:30 ग्रीष्म/शीत-अन्तरमौसमी-परिवर्तन
दैनिक

वस्त्र-संहिता: मामूली-पारम्परिक-वस्त्र (कुर्ता/सलवार-कमीज); काले-वस्त्र निषिद्ध (मन्दिर-परम्परा)

फोटोग्राफी: सटीक-नीति-अप्रकाशित — द्वितीयक-स्रोत-असम्मति; मन्दिर-कार्यालय-पुष्टि अनुशंसित (flag)

विशेष नियम: प्रसाद/लड्डू-बताशा घर-ले-जाने-निषिद्ध (अनेक-स्रोत-सम्मति); मन्दिर-छोड़ने-काल पीछे-नहीं-देखना; अन्य-श्रद्धालुओं से बात/स्पर्श-त्याज्य (परम्परा-अनुसार); मांस/प्याज/लहसुन यात्रा-पूर्व + काल + पश्चात्-दिन-निषिद्ध; मेहंदीपुर-ग्राम में मांस-विक्रय-निषिद्ध; काले-वस्त्र-निषिद्ध; ग्राम-सीमा-पार पका-भोजन-निषिद्ध (खाली-बोतलें/पैकेट ग्राम-सीमा पर त्यागें)

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

सामान्य निःशुल्क दर्शन (तीन-शाला)निःशुल्क
समय
06:00-21:00

श्री बालाजी + श्री प्रेतराज सरकार + श्री भैरव बाबा (कोतवाल) तीन-शाला-दर्शन।

अर्जी (पेटिशन-अर्पण)

उड़द-दाल 2.25 किलो + लड्डू 1.25 किलो + उबले-चावल 4.25 किलो; श्री प्रेतराज सरकार एवं श्री भैरव बाबा-हेतु अलग-अलग।

दरख्वास्त (छोटे-लड्डू होम-अंश-अर्पण)

मन्दिर-समीप-दुकानों से लड्डू-खरीद + पुजारी-होम-अग्नि-अंश-अर्पण।

सवामणि (1.25 मण-भोग; मनोकामना-पूर्ति-पश्चात्)

मङ्गलवार/शनिवार पर बड़ा-भोग-अर्पण।

हनुमान जन्मोत्सव-दर्शन (वार्षिक चैत्र-पूर्णिमा)निःशुल्क

2026: 2 अप्रैल 2026; वार्षिक-शिखर-उत्सव।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

हनुमान जन्मोत्सव (चैत्र-पूर्णिमा)चैत्र पूर्णिमा (अप्रैल); 2026: 2 अप्रैल 2026 (बुधवार)

वार्षिक-शिखर-उत्सव; मेला-आयोजन

श्री राम-नवमीचैत्र शुक्ल नवमी; 2026: 27 मार्च 2026

हनुमान-राम-दास-स्वरूप-कारण विशेष-दिन

श्री कृष्ण जन्माष्टमीभाद्रपद कृष्ण अष्टमी (अगस्त-सितंबर); 2026: 4 सितंबर 2026

कृष्ण-वर्षगाँठ-काल विशेष-दर्शन

नवरात्रिचैत्र + आश्विन-नवरात्रि

विशेष-शक्ति-तीर्थ-काल

होलीफाल्गुन पूर्णिमा (मार्च)

विशेष-दर्शन-दिन

मङ्गलवार + शनिवार साप्ताहिक भीड़-दिनसाप्ताहिक

सङ्कट-मोचन-अनुष्ठान + सवामणि-अर्पण-केन्द्रीय-दिन

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

बाल-हनुमान-स्वयम्भू-दर्शन-संकल्प (अद्वितीय-स्वरूप)

दो अरावली-पर्वतों के मध्य तीन-मूर्ति-स्वयम्भू-प्रकटन; बाल-हनुमान-स्वयम्भू-दर्शन-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Official shribalajimehandipur.org + Wikipedia + japjitravel बहु-स्रोत

अर्जी-पेटिशन-संकल्प (मन्दिर-स्व-परम्परा-अनुष्ठान; तटस्थ-रिपोर्टिङ)

उड़द-दाल + लड्डू + उबले-चावल अर्पण-अर्जी; श्री प्रेतराज सरकार + श्री भैरव बाबा-हेतु अलग; मन्दिर-स्व-परम्परा-अनुष्ठान-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Official + heritagecabs + bhaktibharat बहु-स्रोत (मन्दिर-स्व-परम्परा-वर्णन)

सवामणि-भोग-अर्पण-संकल्प (1.25 मण; मनोकामना-पूर्ति-पश्चात्)

मङ्गलवार/शनिवार-पर बड़ा-भोग-अर्पण-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Official + heritagecabs + bhaktibharat बहु-स्रोत

हनुमान जन्मोत्सव-दर्शन-संकल्प (वार्षिक 2 अप्रैल 2026)

वार्षिक-शिखर-उत्सव; मेला-आयोजन; हनुमान-वार्षिक-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Drikpanchang + heritagecabs बहु-स्रोत

मङ्गलवार/शनिवार-व्रत-संकल्प (साप्ताहिक हनुमान-दिन)

साप्ताहिक-शिखर-दिन; सङ्कट-मोचन-अनुष्ठान-केन्द्रीय; साप्ताहिक-व्रत-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Multiple sources consensus

सालासर-मेहंदीपुर युग्म-हनुमान-तीर्थ-संकल्प

उग्र-सङ्कट-मोचन-स्वरूप (मेहंदीपुर) + शान्त-सेवक-स्वरूप (सालासर) — राजस्थान-हनुमान-युग्म-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: japjitravel + traveljunoon + obnews बहु-स्रोत

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • हनुमान चालीसा (40-श्लोक)चालीसा-स्तोत्रगोस्वामी तुलसीदास
  • बजरङ्ग बाणबाण-स्तोत्रतुलसीदास-कृत पारम्परिक-कथन
  • सङ्कट-मोचन हनुमान-स्तोत्रस्तोत्रतुलसीदास-कृतमेहंदीपुर-सङ्कट-मोचन-तीर्थ-पाठ-परम्परा
  • बालाजी-अष्टकअष्टक-स्तोत्रमेहंदीपुर-परम्पराइस मन्दिर हेतु
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

श्री प्रेतराज सरकार-शाला (मन्दिर-परिसर)50 मी

तीन-शाला-परिसर का द्वितीय-शाला; अर्जी-पेटिशन-अर्पण-स्थल

श्री भैरव बाबा (कोतवाल)-शाला50 मी

तीन-शाला-परिसर का तृतीय-शाला; आधिकारिक-नाम 'भैरव बाबा/कोतवाल' (नहीं 'महाकाल भैरव')

महुवा मोड (NH-21 जङ्क्शन)3 किमी

मन्दिर-तक प्रवेश-मार्ग; पारम्परिक-तीर्थयात्री-प्रवेश-बिन्दु

सालासर बालाजी (विपरीत-स्वरूप; बहुत-दूर)270 किमी

शान्त-सेवक-दाढ़ी-मूँछ-स्वरूप; मेहंदीपुर-उग्र-स्वरूप-विपरीत; राजस्थान-हनुमान-युग्म-तीर्थयात्रा

खोले-के-हनुमानजी (जयपुर; ~110 किमी)110 किमी

जयपुर का प्रमुख-हनुमान-तीर्थ

राजस्थान हनुमान-तीर्थयात्रा (मेहंदीपुर + सालासर)

उग्र-सङ्कट-मोचन-स्वरूप — सालासर-शान्त-सेवक-विपरीत; राजस्थान-दो-प्रमुख-हनुमान-तीर्थों में सम्मिलित

2 मंदिर

जयपुर-दौसा-भरतपुर हनुमान-क्लस्टर (मेहंदीपुर + खोले-के-हनुमानजी + अन्य)

दौसा-ज़िला-केन्द्र-तीर्थ

3 मंदिर

उत्तर-भारत हनुमान-तीर्थ-क्लस्टर (सालासर + मेहंदीपुर + सङ्कट-मोचन वाराणसी)

उत्तर-भारत-प्रमुख-हनुमान-तीर्थ-समूह में सम्मिलित

3 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
श्री बालाजी महाराज मन्दिर, घाटा-मेहंदीपुर ग्राम, सिकराय तहसील, ज़िला दौसा, राजस्थान — PIN 321610 / 303509 (आधिकारिक-स्रोत वैकल्पिक)
हवाई अड्डा
जयपुर अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा (JAI) — ~95-115 किमी
रेलवे
बाण्डीकुई जङ्क्शन (BKI) — ~34-50 किमी (स्रोत-असम्मति); दौसा रेलवे ~40 किमी
बस-स्टैण्ड
मेहंदीपुर बस-स्टैण्ड (मन्दिर-समीप; महुवा मोड NH-21 जङ्क्शन-से ~3 किमी)
उत्तम ऋतु
हनुमान जयन्ती चैत्र-पूर्णिमा 2 अप्रैल 2026 (वार्षिक-शिखर); मङ्गलवार + शनिवार साप्ताहिक भीड़-दिन; नवरात्रि (चैत्र + आश्विन) विशेष; शीत-मासों (नवंबर-फरवरी) में राजस्थान-यात्रा-आरामदायक; ग्रीष्म-काल (अप्रैल-जून) तीव्र-गर्मी
प्रबन्धन
श्री बालाजी महाराज ट्रस्ट (shribalajimehandipur.org); पुरी-सम्प्रदाय-महन्त-वंशानुगत-संरक्षण; वर्तमान-महन्त 1008 श्री डॉ. नरेश पुरी जी महाराज (21 अगस्त 2021-कार्यभार); पूर्व-महन्त ब्रह्मलीन श्री किशोर पुरी जी महाराज; मूल-संरक्षक ब्रह्मलीन श्री गणेश पुरी जी महाराज (1965-प्रबन्धन-हस्तान्तरण)
3 किमीMahuwa Mod
40 किमीBandikui Junction Railway
40 किमीDausa
78 किमीBharatpur
105 किमीJaipur
150 किमीAgra
270 किमीSalasar Balaji
श्री मेहंदीपुर बालाजी मन्दिर — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik