ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Morgaon · Maharashtra

श्री मयूरेश्वर / मोरेश्वर गणपति मन्दिर

श्री मयूरेश्वर / मोरेश्वर गणपति मन्दिर — मोरगाँव, करहा नदी-तट, बारामती तालुका, ज़िला पुणे, महाराष्ट्र

मयूरेश्वर / मोरेश्वर — अष्टविनायक का प्रथम एवं अष्टम (आदि एवं अन्त) तीर्थ; गाणपत्य-सम्प्रदाय का आद्य पीठ; मयूर (मोर) पर सवार सिन्धु/सिन्धुरासुर-मर्दन गणेश

अन्य नाम: मयूरेश्वर · मोरेश्वर · श्री क्षेत्र मोरगाँव · आद्य गणेश

  • अष्टविनायक प्रथम एवं अष्टम तीर्थ
  • मुद्गल-पुराण 22 अध्याय मोरगाँव हेत…
  • गाणपत्य-सम्प्रदाय का आद्य-पीठ
  • मुगलकालीन-शैली दुर्ग-प्रकार-स्थापत…
श्री मयूरेश्वर / मोरेश्वर गणपति मन्दिर
दर्शन समय
05:00 – 22:30
स्वरूप
स्वयंभू वामामुखी
स्थान
Morgaon · Maharashtra
उत्तम ऋतु
वर्ष-पर्यन्त खुला
काल
बहामनी-कालीन

इस मन्दिर की विशेषता

  • अष्टविनायक प्रथम एवं अष्टम तीर्थ — यात्रा-प्रारम्भ एवं समापन-स्थल (पारम्परिक नियम)
  • मुद्गल-पुराण 22 अध्याय मोरगाँव हेतु; गणेश-पुराण में मयूरपुरी (मोरगाँव) ब्रह्माण्ड के तीन-श्रेष्ठ-गणेश-धामों में सम्मिलित
  • गाणपत्य-सम्प्रदाय का आद्य-पीठ; मोरया गोसावी सन्त-परम्परा
  • मुगलकालीन-शैली दुर्ग-प्रकार-स्थापत्य — 50-फुट काले-पाषाण-प्राचीर + 4-कोणीय मीनार (मुगल-आक्रमण-प्रतिरोध हेतु मस्जिद-समान-छद्म)
  • गणेश-चतुर्थी 2026: सोमवार 14 सितंबर 2026 (Drik Panchang महाराष्ट्र-सर्वसम्मति)
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

श्री मयूरेश्वर/मोरेश्वर — मयूर (मोर) पर सवार गणेश; तीन-नेत्र, चतुर्भुज (पाश, अंकुश, मोदक + वर-मुद्रा); शीश पर नागराज-छत्र; पार्श्व में सिद्धि एवं बुद्धि-ब्रह्म-प्रतिमाएँ; नेत्र एवं नाभि में हीरे जड़े

स्वयंभू वामामुखी (वाम-शुण्ड) गणेश; पूर्व-मुख गर्भगृह; मूल-मूर्ति ब्रह्मा-प्रतिष्ठित; सिन्धुरासुर-असुर के देवक्रोध के पश्चात् पुनः-प्रतिष्ठित एवं पीतल-कवच में आबद्ध

सम्प्रदाय: गाणपत्य-सम्प्रदाय — अष्टविनायक यात्रा का आद्य-पीठ; मुद्गल-पुराण + गणेश-पुराण का प्रधान-तीर्थ

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

मुद्गल-पुराण

मोरगाँव हेतु 22 अध्याय समर्पित; अष्टविनायक-स्वरूप-गणनना — एकदन्त, महोदर, गजानन, लम्बोदर, विकट, विघ्नराज, धूम्रवर्ण, वक्रतुण्ड

गणेश-पुराण

त्रेता-युग कथा: चक्रपाणि-उग्र-पुत्र दैत्य सिन्धु (सिन्धुरासुर) सूर्य से अमृत-कलश प्राप्त-कर त्रिलोक-त्रास; देव-प्रार्थना पर गणेश मयूरेश्वर-रूप अवतार — षड्भुज, श्वेत-वर्ण, मयूर-वाहन; सेनापति कमलासुर-वध; इसी-स्थान पर सिन्धु-वध; ब्रह्माण्ड के तीन-श्रेष्ठ-गणेश-धामों में मयूरपुरी (मोरगाँव) सम्मिलित

गणेश-पुराण क्रीडा-काण्ड

बाल-गणेश ने रहस्यमय-अण्ड फोड़ा; उससे जो मयूर निकला उसने वाहन-स्वीकृति इस-शर्त पर दी कि उसका नाम गणेश-नाम-पूर्व आए — मयूर + ईश्वर = मयूरेश्वर

संत एवं परम्परा

  • मोरया गोसावी (~1375 ईस्वी, शाली-ग्राम, बिदर-जन्मे; 14वीं-शताब्दी) — मोरगाँव-तपस्या-पश्चात् चिञ्चवड-स्थापना; 'गणपति बाप्पा मोरया' जयघोष का स्रोत; गाणपत्य-सम्प्रदाय-प्रवर्तक
  • समर्थ रामदास स्वामी — मोरगाँव-यात्रा-काल में 'सुखकर्ता दुःखहर्ता' आरती-रचना (चिञ्चवड देवस्थान परम्परा)
  • गणेश योगीन्द्राचार्य (जन्म 1577 ईस्वी) — मन्दिर-परम्परा अनुसार मयूरेश्वर से 9-क्रमिक मुद्गल-पुराण-खण्ड-प्राप्ति
  • ब्रह्मा — मूल-मूर्ति-प्रतिष्ठा (पुराण-परम्परा)
  • पेशवा-वंश (18वीं शताब्दी) — मोरगाँव-परिसर-विस्तार एवं वंशानुगत-संरक्षण
  • मोरया गोसावी-वंशज देव-परिवार — चिञ्चवड देवस्थान ट्रस्ट-संचालन (वर्तमान न्यासी: मन्दार महाराज देव)

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 1788मूर्ति-सिन्दूर-कवच-परत-निकासन प्रलेखितWikipedia Ganesha Temple Morgaon
  2. 1822द्वितीय मूर्ति-सिन्दूर-कवच-परत-निकासनWikipedia
  3. 196714 फरवरी 1967 (माघ शुक्ल पंचमी) — चीफ-न्यासी भाऊ महाराज देव द्वारा पुरातन-कवच-प्रतिमा-प्रतिस्थापनChinchwad Devasthan Trust + Wikipedia
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

05:00 से 22:30 तक

काकड आरती05:00
दैनिक
प्रक्षाल पूजा05:30
दैनिक
पञ्चोपचार पूजा + नैवेद्य + धूपारती07:00
दैनिक
महापूजा + महानैवेद्य12:00
दैनिक
प्रक्षाल पूजा + पोषाख15:00
दैनिक
धूपारती + आवरण-देवता-आरती20:00
दैनिक
महा आरती + मन्त्र-पुष्प20:30
दैनिक
शेजारती22:30
दैनिक

विशेष नियम: गर्भगृह में फोटोग्राफी निषिद्ध; स्वतन्त्र-संकल्प-पूजा निषिद्ध (केवल पुजारी-मध्यस्थ); प्रायोजित-अभिषेक एवं षोडशोपचार-पूजा ट्रस्ट-कार्यालय से बुकिंग

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

सामान्य निःशुल्क दर्शननिःशुल्क
समय
05:00-22:30 (दैनिक)
उपयुक्त
सभी श्रद्धालु

वर्ष-पर्यन्त 365-दिन खुला; निःशुल्क वाहन-पार्किङ्ग।

प्रायोजित-अभिषेक एवं षोडशोपचार-पूजा

चिञ्चवड देवस्थान ट्रस्ट-कार्यालय से बुकिंग।

महाप्रसाद-भोजन₹50
समय
12:00-14:00

दान-राशि ₹50; ट्रस्ट-संचालित।

अष्टविनायक यात्रा प्रारम्भ-संकल्प + समापन-दर्शन

पारम्परिक नियम — यात्रा मोरगाँव से प्रारम्भ + 7-अन्य-तीर्थों के पश्चात् मोरगाँव-समापन; प्रारम्भ-काल बंधन-संकल्प; समापन-काल बंधन-मुक्ति।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

गणेश-चतुर्थी 2026भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी

सोमवार 14 सितंबर 2026 (Drik Panchang महाराष्ट्र-सर्वसम्मति); अश्विन शुक्ल तक मास-पर्यन्त समारोह।

गणेश-जयन्ती / माघ-चतुर्थीमाघ शुक्ल चतुर्थी

गणेश-जन्म-दिवस; प्रमुख-समारोह।

विजयदशमीआश्विन शुक्ल दशमी

विजय-दशमी प्रशस्ति।

सोमवती अमावस्यासोमवार-अमावस्या

विशेष शोभायात्रा-परम्परा।

सङ्कष्टी चतुर्थी (मासिक)कृष्ण चतुर्थी (प्रत्येक मास)

मासिक-गणेश-व्रत; चन्द्र-दर्शन-पश्चात् पारणा।

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

अष्टविनायक यात्रा-प्रारम्भ-संकल्प (आद्य पीठ)

गाणपत्य-सम्प्रदाय का आद्य-पीठ; अष्टविनायक यात्रा का प्रथम-तीर्थ; प्रारम्भ-काल सङ्कल्प-बन्धन

स्रोत: गणेश-पुराण + मुद्गल-पुराण

अष्टविनायक यात्रा-समापन-दर्शन (अष्टम पीठ)

7-अन्य-तीर्थों के पश्चात् मोरगाँव-समापन का पारम्परिक-नियम; यात्रा-समापन-काल सङ्कल्प-मुक्ति-दर्शन

स्रोत: अष्टविनायक-यात्रा-परम्परा

विघ्न-हरण एवं कार्य-सिद्धि सङ्कल्प

विघ्न-हर्ता गणेश-स्वरूप; कार्य-आरम्भ-काल विघ्न-निवारण-सङ्कल्प; सिद्धि + बुद्धि-ब्रह्म-प्रतिमा-पार्श्व — सर्व-कार्य-सिद्धि एवं विवेक-प्राप्ति

स्रोत: गणेश-पुराण

शत्रु-विजय-सङ्कल्प

सिन्धु/सिन्धुरासुर-मर्दन कथा-प्रतीक — शत्रु-विजय एवं भयापसारण

स्रोत: गणेश-पुराण

मोरया गोसावी-दर्शन-सङ्कल्प (मासिक चिञ्चवड-मोरगाँव-पद-यात्रा परम्परा)

मोरया गोसावी की मासिक चिञ्चवड-मोरगाँव पद-यात्रा-परम्परा अनुसरण; गाणपत्य-सम्प्रदाय-दीक्षा

स्रोत: Wikipedia Morya Gosavi + LiveHistoryIndia

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • सङ्कटनाशन गणेश स्तोत्रस्तोत्रनारद-पुराणसर्व-अष्टविनायक मानक
  • गणपति अथर्वशीर्षउपनिषद् स्तोत्रअथर्ववेदसङ्कष्टी एवं चतुर्थी-काल विशेष
  • सुखकर्ता दुःखहर्ता आरतीआरतीसमर्थ रामदास स्वामी (मोरगाँव-रचित)इस मन्दिर हेतुचिञ्चवड देवस्थान परम्परा अनुसार समर्थ रामदास ने मोरगाँव-यात्रा-काल में रची
  • मुद्गल-पुराण 22-अध्याय पारायणपुराण-पारायणमुद्गल-पुराणइस मन्दिर हेतुमोरगाँव-समर्पित 22 अध्याय
  • ॐ गं गणपतये नमःमूल मन्त्रगाणपत्य परम्पराइस मन्दिर हेतु
  • गणपति बाप्पा मोरया जयघोषजयघोषमोरया गोसावी (14वीं शताब्दी)इस मन्दिर हेतुमयूरेश्वर-नाम + मोरया-नाम सङ्गति
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

कल्पवृक्ष (तरटी-वृक्ष)100 मी

कृत-युग में शङ्कर-पार्वती-द्वारा गणेश-पूजा-स्थल; मोरया गोसावी-तपस्या-स्थल

करहा नदी-घाट200 मी

मोरगाँव की पवित्र नदी; स्नान-तीर्थ

जेजुरी खण्डोबा मन्दिर25 किमी

खण्डोबा-शिव-मार्तण्ड-भैरव; महाराष्ट्र का प्रमुख खण्डोबा-तीर्थ

थेऊर चिन्तामणि मन्दिर (अष्टविनायक #5)70 किमी

मुलामुथा नदी-सङ्गम; चिन्तामणि-गणेश; पेशवा माधवराव-समाधि-स्थल

सिद्धटेक सिद्धिविनायक मन्दिर (अष्टविनायक #2)85 किमी

अष्टविनायक यात्रा-क्रम-अनुसार द्वितीय-तीर्थ; भीमा नदी-तट; उत्तर-मुख दक्षिणामूर्ति गणेश

चिञ्चवड मोरया गोसावी मन्दिर85 किमी

मोरया गोसावी-मुख्य-पीठ; 'गणपति बाप्पा मोरया' जयघोष-उद्भव; गाणपत्य-सम्प्रदाय-केन्द्र

भुलेश्वर मन्दिर, यवत30 किमी

12वीं-शताब्दी शिव-मन्दिर; होयसल-शैली पाषाण-शिल्प

बारामती (तालुका HQ)25 किमी

तालुका मुख्यालय; होटल-निवास-व्यवस्था

अष्टविनायक यात्रा शास्त्रोक्त क्रम (8-तीर्थ + समापन-मोरगाँव)

प्रथम + अष्टम (आदि + अन्त) तीर्थ; क्रम: 1. मोरगाँव (मयूरेश्वर) → 2. सिद्धटेक (सिद्धिविनायक) → 3. पाली (बल्लालेश्वर) → 4. महाड (वरदविनायक) → 5. थेऊर (चिन्तामणि) → 6. लेण्याद्री (गिरिजात्मज) → 7. ओझर (विघ्नेश्वर) → 8. रांजणगाँव (महागणपति) → **मोरगाँव-समापन (अनिवार्य)**

8 मंदिर · 3 दिन

गाणपत्य-सम्प्रदाय चिञ्चवड-मोरगाँव पद-यात्रा

मोरया गोसावी की मासिक चिञ्चवड-मोरगाँव पद-यात्रा-परम्परा; गाणपत्य-सम्प्रदाय-केन्द्र

2 मंदिर

पुणे-साससवड-जेजुरी-मोरगाँव 1-दिवसीय अल्प-यात्रा

पुणे-नगर से एक-दिवसीय आध्यात्मिक-परिक्रमा

3 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
श्री मयूरेश्वर/मोरेश्वर मन्दिर, पोस्ट मोरगाँव, करहा नदी-तट, तालुका बारामती, ज़िला पुणे, महाराष्ट्र — PIN 412304
हवाई अड्डा
पुणे अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा (PNQ, लोहगाँव) — ~75 किमी
रेलवे
दौण्ड जङ्क्शन (Daund Junction, पुणे-सोलापुर रेलवे लाइन) — 18 किमी; जेजुरी स्टेशन वैकल्पिक
बस-स्टैण्ड
मोरगाँव बस-स्टैण्ड (MSRTC); बारामती (तालुका-HQ) ~25 किमी; पुणे-स्वर्गते बस-स्टैण्ड से MSRTC एवं अष्टविनायक-यात्रा-पैकेज
उत्तम ऋतु
वर्ष-पर्यन्त खुला (365-दिन); गणेश-चतुर्थी 14 सितंबर 2026; गणेश-जयन्ती माघ शुक्ल चतुर्थी; मानसून (जून-सितंबर) करहा नदी-दर्शन-काल; अक्टूबर-फरवरी सर्वोत्तम मौसम
65 किमीPune
79 किमीPune
75 किमीPune Airport
18 किमीDaund Junction
25 किमीBaramati
25 किमीJejuri
85 किमीSiddhatek
70 किमीTheur
85 किमीChinchwad
230 किमीMumbai
श्री मयूरेश्वर / मोरेश्वर गणपति मन्दिर — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik