ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Pandua · West Bengal

श्री शृङ्खला देवी शक्ति-पीठ

श्री शृङ्खला देवी शक्ति-पीठ — प्रद्युम्ननगर (आधुनिक पाण्डुआ, ज़िला हुगली, पश्चिम बंगाल)

शृङ्खला देवी — प्रद्युम्ने शृङ्खला; अष्टादश शक्ति-पीठ का 3रा पीठ; उदर-खण्ड शक्ति-पीठ; भवतारिणी पीठम्

अन्य नाम: शृङ्खला देवी · श्रृंखला देवी · भवतारिणी पीठम् · प्रद्युम्ने शृङ्खला · उदर-पीठ

  • 18 अष्टादश महा-शक्ति-पीठ
  • 51 शक्ति-पीठ परंपरा
  • 51 शक्ति-पीठों में अद्वितीय
  • बंगाल शाक्त-पीठ-यात्रा का अनिवार्य…
श्री शृङ्खला देवी शक्ति-पीठ
दर्शन समय
06:00 – 20:00
स्वरूप
मूल देवी-मूर्ति लुप्त
स्थान
Pandua · West Bengal
उत्तम ऋतु
अक्टूबर-मार्च सर्वोत्तम
काल
अति-प्राचीन

इस मन्दिर की विशेषता

  • 18 अष्टादश महा-शक्ति-पीठ — आदि शंकराचार्य रचित स्तोत्रम् का 3रा पीठ; प्रथम-श्लोक का तृतीय-चरण: 'प्रद्युम्ने शृङ्खला देवी'
  • 51 शक्ति-पीठ परंपरा — सती का उदर (पेट) यहाँ गिरा (बहु-स्रोत सहमति); भैरव-नाम स्रोत-असहमति-सहित: भूतेश (Wikipedia) / भीषणेश्वर (Banglapedia)
  • 51 शक्ति-पीठों में अद्वितीय — एकमात्र पीठ जहाँ मूल गर्भगृह पर हिन्दू पहुँच निरन्तर अनुपलब्ध (13वीं-14वीं शताब्दी से)
  • बंगाल शाक्त-पीठ-यात्रा का अनिवार्य-पड़ाव
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

श्री शृङ्खला देवी — काली/दुर्गा-स्वरूप के रूप में पूज्य; 'शृङ्खला' का अर्थ: शिव से बन्धन एवं मातृ-प्रसवोत्तर मेखला; मूल मूर्ति 13वीं-14वीं शताब्दी में विध्वंस के पश्चात् लुप्त

मूल देवी-मूर्ति लुप्त (13वीं-14वीं शताब्दी विध्वंस-पश्चात्); स्थल पर वर्तमान में पाण्डुआ मीनार (125 फुट, 5-तल ASI N-WB-69) एवं बारी मस्जिद/बाईस दरवाज़ा मस्जिद (~1340 ईस्वी) के अवशेष; मस्जिद के पाषाण-स्तम्भों पर घण्टा-शृङ्खला, मकर, कीर्तिमुख, माला-अलंकार के हिन्दू मन्दिर के पुनः-प्रयुक्त शिल्प-प्रमाण

सम्प्रदाय: शाक्त (शास्त्रीय) — वर्तमान में कोई सक्रिय हिन्दू मन्दिर नहीं; मासिक अमावस्या-पूजा (2022 से) देवोत्थान-प्रयास

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

अष्टादश शक्ति-पीठ स्तोत्रम्

आदि शंकराचार्य रचित — प्रथम श्लोक: 'लङ्कायां शाङ्करी देवी, कामाक्षी काञ्चिकापुरे । प्रद्युम्ने शृङ्खला देवी, चामुण्डा क्रौञ्चपट्टणे' — शृङ्खला का 3रा-पीठ शास्त्रीय-प्रमाण

देवी भागवत पुराण

स्कन्ध 7 — दक्ष-यज्ञ-कथा एवं सती के अंगों का पतन; प्रद्युम्ननगर बंग-देश में उदर-खण्ड का पतन

कालिका पुराण

51 शक्ति-पीठ-सूची में प्रद्युम्ननगर सम्मिलित; भवतारिणी पीठम् के रूप में निरूपण

संत एवं परम्परा

  • महर्षि ऋष्यशृङ्ग (देवोत्थान-परंपरा) — मूल शृङ्खला देवी की स्थापना/पुनः-स्थापना के सम्बद्ध; देवी के निर्देश पर श्रृंगेरी (कर्नाटक) अथवा आदिनाथ-क्षेत्र (गङ्गासागर) में देवी-उपस्थिति-स्थानान्तरण-कथा (देवोत्थान, शास्त्र-प्रमाण नहीं)
  • आदि शंकराचार्य (8वीं शताब्दी) — अष्टादश शक्ति-पीठ स्तोत्रम् में प्रद्युम्ने शृङ्खला देवी का 3रा-पीठ निरूपण
  • ज़फर खान ग़ाज़ी (अलाउद्दीन ख़िलजी का सेनापति, ~1296-1299) — बंगाल-विजय के समय मन्दिर-विध्वंसक (बहु-स्रोत)
  • शाह सूफ़ीउद्दीन / सैफ़ुद्दीन (14वीं शताब्दी प्रारम्भ) — विध्वंस-काल का अन्य उल्लिखित-नाम
  • शम्सुद्दीन यूसुफ़ शाह (1477 ईस्वी) — पाण्डुआ मीनार का पूर्णतः-निर्माता
  • भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) — मीनार एवं मस्जिद के संरक्षण-प्राधिकरण (राष्ट्रीय-महत्त्व-स्मारक N-WB-69)
  • संयुक्त हिन्दू मोर्चा (30 मई 2022 से) — मासिक अमावस्या-पूजा परंपरा के देवोत्थान-कर्ता

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 8008वीं शताब्दी — आदि शंकराचार्य द्वारा अष्टादश स्तोत्रम् में प्रद्युम्ने शृङ्खला देवी का 3रा-पीठ शास्त्रीय निरूपणStotra Nidhi + Vaidika Vignanam + Hindupedia बहु-स्रोत
  2. 12961296-1299 ईस्वी (अनुमानित) — बंगाल पर अलाउद्दीन ख़िलजी के सेनापति ज़फर खान ग़ाज़ी के विजय-काल में मन्दिर-विध्वंसHindu Existence + Sriti O Chetona बहु-स्रोत
  3. 1340~1340 ईस्वी — स्थल पर बारी मस्जिद / बाईस दरवाज़ा मस्जिद का निर्माण (पूर्व-विद्यमान हिन्दू मन्दिर के पाषाण-स्तम्भों के पुनः-प्रयोग सहित)Wikipedia Pandua + Ghumakkar बहु-स्रोत
  4. 14771477 ईस्वी — पाण्डुआ मीनार (125 फुट 5-तल) का शम्सुद्दीन यूसुफ़ शाह द्वारा पूर्णतः-निर्माण; ASI N-WB-69Wikipedia Pandua Hooghly
  5. 202230 मई 2022 — संयुक्त हिन्दू मोर्चा द्वारा मासिक अमावस्या-पूजा परंपरा का प्रारम्भ (देवोत्थान-प्रयास)Hindu Existence
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

06:00 से 20:00 तक · मध्याह्न विश्राम ASI-संरक्षित-क्षेत्र खुला 06:00-20:00; कोई सक्रिय हिन्दू-मन्दिर नहीं — कोई आरती/भोग चक्र नहीं

बाह्य-दर्शन (पाण्डुआ मीनार एवं बारी मस्जिद-अवशेष)06:00-20:00
दैनिक

ASI-संरक्षित-स्थल; मीनार-अन्तर्भाग बन्द; पाषाण-स्तम्भों पर हिन्दू-शिल्प दृश्य

मासिक अमावस्या-पूजा (संयुक्त हिन्दू मोर्चा द्वारा)अमावस्या-दिन
मासिक

30 मई 2022 से देवोत्थान-प्रयास

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

बाह्य-दर्शन (ASI-संरक्षित-स्थल)निःशुल्क
समय
06:00-20:00
उपयुक्त
अष्टादश शक्ति-पीठ यात्रा-समापन हेतु संकल्प-दर्शन

मीनार एवं मस्जिद-अवशेष का बाह्य-दर्शन; पुनः-प्रयुक्त हिन्दू पाषाण-स्तम्भों पर घण्टा-शृङ्खला, मकर एवं कीर्तिमुख-अलंकार दृश्य।

मेला-दर्शन (माघ-मास)
उपयुक्त
वार्षिक माघ-स्नान-काल

माघ-मास में स्थानीय मेला-ताला महोत्सव — हिन्दू एवं मुस्लिम दोनों समाजों का मीनार-परिसर पर एकत्र-समावेश।

मासिक अमावस्या-पूजा (संयुक्त हिन्दू मोर्चा)
उपयुक्त
देवोत्थान-संकल्प

30 मई 2022 से प्रत्येक अमावस्या पर देवोत्थान-पूजा।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

मेला-ताला (माघ-मास का स्थानीय 30-दिवसीय मेला)माघ-मास (मध्य-जनवरी से मध्य-फरवरी)

स्थानीय मीनार-परिसर पर एकत्र; माघ पूर्णिमा प्रमुख तिथि। 2026 माघ-स्नान-काल: 3 जनवरी - 15 फरवरी 2026; माघ पूर्णिमा: रविवार 1 फरवरी 2026।

महाशिवरात्रिफाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी

स्थल का शिव-शक्ति युगल-स्वरूप; आगन्तुक श्रद्धालुओं द्वारा बाह्य-संकल्प। 2026 — रविवार 15 फरवरी।

मासिक अमावस्या-पूजा (देवोत्थान)प्रत्येक अमावस्या

30 मई 2022 से संयुक्त हिन्दू मोर्चा द्वारा प्रति-अमावस्या आयोजित।

शारदीय नवरात्रिआश्विन शुक्ल प्रतिपदा-दशमी

बंगाल का सर्वोच्च-पर्व; आगन्तुक श्रद्धालु संकल्प हेतु पधारते हैं। 2026 घटस्थापना — रविवार 11 अक्टूबर; विजयदशमी — मंगलवार 20 अक्टूबर।

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

अष्टादश शक्ति-पीठ यात्रा-संकल्प (3रा पीठ)

आदि शंकराचार्य-रचित अष्टादश स्तोत्रम् का 3रा पीठ — 'प्रद्युम्ने शृङ्खला देवी'; पूर्व: कामाक्षी काँची (2); पश्चात्: चामुण्डा क्रौञ्च-पट्टण (4)

स्रोत: अष्टादश शक्ति-पीठ स्तोत्रम्

बंगाल शाक्त-पीठ यात्रा-संकल्प

कालीघाट + बहुला + बक्रेश्वर + तारापीठ + नलहाटी + कङ्कालीतला + अट्टहास + शृङ्खला (पाण्डुआ) + युगाद्या + योगाद्या — बंगाल शाक्त-तीर्थ चक्र का अनिवार्य पड़ाव

स्रोत: बंगाल शाक्त-परंपरा

देवोत्थान-संकल्प (मासिक अमावस्या पूजा-समर्थन)

एकमात्र 51-शक्ति-पीठ जहाँ हिन्दू पहुँच निरन्तर अनुपलब्ध; देवोत्थान-समर्थन एवं संकल्प

स्रोत: स्थल-इतिहास

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • अष्टादश शक्ति-पीठ स्तोत्रम् — प्रथम श्लोक तृतीय-चरणस्तोत्रआदि शंकराचार्य रचितइस मन्दिर हेतु'प्रद्युम्ने शृङ्खला देवी' — शृङ्खला देवी का 3रा-पीठ शास्त्रीय-प्रमाण
  • दुर्गा सप्तशती (देवी माहात्म्यम्)ग्रन्थमार्कण्डेय पुराण अध्याय 81-93इस मन्दिर हेतुअष्टादश समस्त शक्ति-पीठों में पारायण-ग्रन्थ
  • महिषासुर-मर्दिनी स्तोत्रम् (अयि गिरि-नन्दिनी)स्तोत्रआदि शंकराचार्य-कृत (परंपरागत मान्यता) — 21 श्लोक
  • शृङ्खला देवी प्रणाम (पारंपरिक)प्रणाम-स्तुतिदेवोत्थान-परंपरा (शास्त्र-प्रमाण-रहित — पारम्परिक)इस मन्दिर हेतु'प्रद्युम्न-नगरे विख्याता शृङ्खलाख्या जगन्मोहिनी। देवी शृङ्खला विघ्न-विनाशिनी॥' — devotional pranama; शास्त्र-प्रमाणित नहीं
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

पाण्डुआ मीनार एवं बारी (बाईस दरवाज़ा) मस्जिद (ASI N-WB-69)0 मी

125 फुट, 5-तल मीनार + 70.4m × 12.8m मस्जिद; पाषाण-स्तम्भों पर घण्टा-शृङ्खला, मकर, कीर्तिमुख — मूल हिन्दू मन्दिर के पुनः-प्रयुक्त शिल्प-प्रमाण

हंसेश्वरी मन्दिर, बँसबेरिया25 किमी

अद्वितीय 13-शिखर तांत्रिक मन्दिर

हुगली इमामबाड़ा, चिनसुरा30 किमी

19वीं शताब्दी (1841-1861) मोहम्मद मोहसिन-निर्मित इमामबाड़ा

बँडल चर्च (पवित्र रोज़री बेसिलिका)32 किमी

17वीं शताब्दी प्रारम्भ पुर्तगाली चर्च; हुगली इमामबाड़ा से 25 मिनट

तारकेश्वर शिव मन्दिर45 किमी

बंगाल का प्रमुख शैव-तीर्थ

कामरपुकुर (श्री रामकृष्ण जन्मस्थल)90 किमी

श्री रामकृष्ण परमहंस का जन्मस्थल

अष्टादश महा-शक्ति-पीठ यात्रा (आदि शंकराचार्य)

3रा पीठ — 'प्रद्युम्ने शृङ्खला देवी'; पूर्व: कामाक्षी काँची (2); पश्चात्: चामुण्डा क्रौञ्च-पट्टण (4)

18 मंदिर

बंगाल शाक्त-पीठ-यात्रा (5-9 दिवसीय)

कालीघाट → बहुला → बक्रेश्वर → तारापीठ → नलहाटी → कङ्कालीतला → अट्टहास → शृङ्खला (पाण्डुआ) → युगाद्या → योगाद्या

10 मंदिर · 9 दिन

हुगली-हेरिटेज यात्रा

पाण्डुआ (शृङ्खला + मीनार) → हंसेश्वरी (बँसबेरिया) → बँडल चर्च → हुगली इमामबाड़ा → तारकेश्वर

5 मंदिर · 2 दिन

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
श्री शृङ्खला देवी शक्ति-पीठ (मूल) — पाण्डुआ मीनार-परिसर / बारी मस्जिद, पाण्डुआ, ज़िला हुगली, पश्चिम बंगाल — 712149 (अनुमानित नगर PIN); ASI संरक्षित-स्मारक N-WB-69
हवाई अड्डा
नेताजी सुभाष चन्द्र बोस अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा (CCU, कोलकाता) — ~67-71 किमी
रेलवे
पाण्डुआ (PDA) रेलवे स्टेशन — पाण्डुआ नगर-केन्द्र पर; मीनार-स्थल ~2 किमी; हावड़ा-बर्धमान मुख्य रेल-मार्ग पर; हावड़ा से 60-82 किमी (~1.5-3 घंटे)
बस-स्टैण्ड
पाण्डुआ बस डिपो; ग्रैण्ड ट्रङ्क रोड (SH-13) पर अवस्थित
उत्तम ऋतु
अक्टूबर-मार्च सर्वोत्तम; मेला-ताला माघ-मास (जनवरी-फरवरी 2026); मानसून (जून-सितंबर) में बंगाल भारी-वर्षा
2 किमीPandua Railway
70 किमीHowrah Junction
70 किमीKolkata
25 किमीHangseshwari Temple Bansberia
30 किमीHooghly Imambara Chinsurah
32 किमीBandel Church
45 किमीTarakeshwar Shiva Temple
90 किमीKamarpukur
श्री शृङ्खला देवी शक्ति-पीठ — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik