ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

Guwahati · Assam

उमानन्द मन्दिर

उमानन्द मन्दिर — पीकॉक-आइलैण्ड (उमानन्द-द्वीप), ब्रह्मपुत्र-नदी, गुवाहाटी, असम (अहोम-स्वर्गदेव गदाधर सिंह-1694 CE-निर्मित; भस्माचल-पहाड़ी; मदन-भस्म-कथा; केवल-नाव-दर्शन)

उमानन्द देवालय (असमिया: উমানন্দ দেৱালয়); 'उमा' (पार्वती) + 'आनन्द' = शिव-उमा-आनन्द-स्वरूप; भस्माचल (भस्मकुट)-पहाड़ी मदन-भस्म-स्थल; अहोम-स्वर्गदेव गदाधर सिंह (शासन 1681-1696) के आदेश-पर बार-फुकन गढ़गन्या हन्डिक-द्वारा 1694 CE-निर्माण

अन्य नाम: Umananda Temple · Umananda Devaloi · उमानन्द देवालय · Urvasi Island

  • अहोम-स्वर्गदेव गदाधर सिंह
  • भस्माचल
  • कालिका-पुराण-शिलालेख
  • 1897-भूकम्प-पूर्ण-विनाश
उमानन्द मन्दिर
दर्शन समय
05:30 (प्रात:; कुछ-स्रोत 06:00) – 18:00
स्वरूप
उमानन्द शिव
स्थान
Guwahati · Assam
उत्तम ऋतु
महाशिवरात्रि 15 फरवरी 2026
काल
17वीं-शताब्दी-अन्त

इस मन्दिर की विशेषता

  • अहोम-स्वर्गदेव गदाधर सिंह (शासन 1681-1696)-निर्मित 1694 CE — बार-फुकन गढ़गन्या हन्डिक-निर्माता; Wikipedia + असम-सरकार Kamrup Metropolitan + बहु-स्रोत-सम्मति-पूर्ण
  • भस्माचल / भस्मकुट पहाड़ी — मदन-भस्म-कथा (शिव-तपस्या-भङ्ग-कारक कामदेव-शिव-क्रोध-अग्नि-से-भस्म; पहाड़ी-नाम = 'भस्म-की-पहाड़ी')
  • कालिका-पुराण-शिलालेख — शिव-सृष्टि-प्रारम्भ-में-यहाँ-भस्म-छिड़का + पार्वती-को-ज्ञान-प्रदान; उर्वशी-कुण्ड-यहाँ अमृत-कामाख्या-हेतु-लाने-कथा (वैकल्पिक-नाम 'उर्वशी-द्वीप')
  • 1897-भूकम्प-पूर्ण-विनाश + स्थानीय-धनी-व्यापारी-द्वारा पुनर्निर्माण (वैष्णव-शिलालेख-जोड़े गए)
  • केवल-नाव/फेरी-ब्रह्मपुत्र-पार-दर्शन — कोई-पुल-नहीं; कोई-सड़क-नहीं; भारत-मुख्यधारा-मन्दिर-समूह-में अद्वितीय-केवल-नाव-यात्रा-तीर्थ
  • 'विश्व-सर्वलघु-निवासित-नदी-द्वीप' व्यापक-दावा (Wikipedia + असम-सरकार + bestofnortheast + assaminfo); Wikipedia-में [citation needed]-flag — परम्परा-दावा, प्राथमिक-अप्रमाणित
01
मूल विग्रह

मुख्य देव एवं स्वरूप

शिव (उमानन्द-स्वरूप; भस्माचल-पहाड़ी पर); उप-देवता: रॉक-कट-शिल्प सूर्य + गणेश + शिव-देवी (बिच्छू-प्रतीक-सहित) + विष्णु दश-अवतार-सहित

उमानन्द शिव (उमा-आनन्द-स्वरूप)

सम्प्रदाय: शैव (1897-पश्चात्-व्यापारी-पुनर्निर्माता-द्वारा वैष्णव-शिलालेख-जोड़े गए — हाइब्रिड-विशेषता-flag, सम्प्रदाय-परिवर्तन-नहीं)

02
स्थल-पुराण

कथा, इतिहास एवं महत्व

कालिका-पुराण-स्थल-शिलालेख — शिव-सृष्टि-प्रारम्भ-कथा

शिव ने सृष्टि-प्रारम्भ-में यहाँ भस्म-छिड़का + पार्वती-को ज्ञान-प्रदान किया (Templepurohit + Placeguider-कालिका-पुराण-उद्धरण)। मूल-शास्त्रीय-शिलालेख स्थल-को सृष्टि-काल-से-स्थापित करता है।

मदन-भस्म-कथा (कामदेव-भस्म)

शिव-इस-पहाड़ी-पर ध्यान-मग्न-काल में कामदेव-तपस्या-भङ्ग-कारक-बना; शिव-क्रोध-अग्नि-से कामदेव भस्म-हुआ — अत: 'भस्माचल/भस्मकुट' ('भस्म-की-पहाड़ी'-नाम)। Wikipedia + बहु-द्वितीयक-सम्मति।

उर्वशी-कुण्ड-कथा (वैकल्पिक 'उर्वशी-द्वीप'-नाम)

कालिका-पुराण-अनुसार उर्वशी-कुण्ड यहाँ; देवी उर्वशी अमृत-कामाख्या-हेतु-लाती-थीं — द्वीप-वैकल्पिक-नाम 'उर्वशी-द्वीप'। Templepurohit + Placeguider-कालिका-पुराण-उद्धरण।

कामरूप-क्षेत्र-नामकरण-स्रोत-कथा

क्षेत्र-व्यापक 'कामरूप'-नाम के साथ-सम्बद्ध (वह-क्षेत्र जहाँ कामदेव-भस्म-हुआ + परवर्ती-रूप-पुनर्प्राप्ति-हुई)। शास्त्रीय-परम्परा-सम्मति।

अहोम-गदाधर सिंह-1694-निर्माण-कथा

अहोम-स्वर्गदेव गदाधर सिंह (शासन 1681-1696) के आदेश-पर बार-फुकन गढ़गन्या हन्डिक-द्वारा 1694 CE-निर्माण। Wikipedia + असम-सरकार Kamrup Metropolitan + Incredible India बहु-स्रोत-सम्मति-पूर्ण।

1897-भूकम्प + व्यापारी-पुनर्निर्माण-कथा

1897-भूकम्प-में मूल-ईंट-मन्दिर पूर्ण-विनाश; तत्पश्चात्-स्थानीय-धनी-व्यापारी-द्वारा पुनर्निर्माण किया गया जिसने अन्तर्भाग-में-वैष्णव-शिलालेख-जोड़े (शैव-वैष्णव-हाइब्रिड-विशेषता)। Wikipedia + bestofnortheast + Templepurohit।

संत एवं परम्परा

  • शिव (उमानन्द-स्वरूप-केन्द्रीय-देव)
  • पार्वती (उमा — 'उमा-आनन्द'-नाम-स्रोत)
  • कामदेव (मदन — यहाँ-भस्म-हुआ; भस्माचल-नाम-स्रोत)
  • उर्वशी (देवी; उर्वशी-कुण्ड-कथा-केन्द्रीय)
  • अहोम-स्वर्गदेव गदाधर सिंह (शासन 1681-1696; 1694 CE-निर्माण-आदेश-कर्ता)
  • बार-फुकन गढ़गन्या हन्डिक (1694-निर्माता)
  • 1897-पश्चात्-स्थानीय-धनी-व्यापारी (पुनर्निर्माता; वैष्णव-शिलालेख-समाविष्टक)
  • कालिका-पुराण (शास्त्रीय-स्रोत)

ऐतिहासिक घटनाक्रम

  1. 1681गदाधर सिंह-शासन-प्रारम्भ (1681-1696)Wikipedia + असम-सरकार
  2. 16941694 CE — गदाधर-सिंह-आदेश-पर बार-फुकन गढ़गन्या हन्डिक-निर्मितWikipedia + असम-सरकार Kamrup Metropolitan + Incredible India बहु-सम्मति-पूर्ण
  3. 18971897 — भूकम्प-में मूल-ईंट-मन्दिर पूर्ण-विनाश; तत्पश्चात्-स्थानीय-व्यापारी-पुनर्निर्माण (वैष्णव-शिलालेख-समाविष्टक)Wikipedia + bestofnortheast + Templepurohit
  4. 19801980s-प्रारम्भिक-काल — गोल्डन-लंगूर-मानव-परिचयित-पृथक-जनसंख्या (पश्चिमी-असम + दक्षिण-भूटान-मूल-निवास-नहीं)EastMojo 2019 + Madras Courier
  5. 2019मार्च 2019 — गोल्डन-लंगूर 'lone golden langur' — EastMojo-कवरेज (वर्तमान ~5-व्यक्ति-तक-घटी)EastMojo + Madras Courier
  6. 202615 फरवरी 2026 — महाशिवरात्रि (Drik Panchang + calendardate.com-सत्यापित; Nishita Kaal 12:09-1:01 AM 16 फरवरी)Drik Panchang + calendardate.com
03
नित्य उपासना

दर्शन समय एवं आरती

05:30 (प्रात:; कुछ-स्रोत 06:00) से 18:00 तक

मन्दिर-उद्घाटन + प्रात:-दर्शन05:30 (कुछ-स्रोत 06:00 — flag)
दैनिक
दैनिक-दर्शन-सत्र05:30-18:00
दैनिक
व्यावहारिक-पहुँच-समयफेरी-समय-नियन्त्रित (दैनिक-समय §logistics में)
दैनिक

वस्त्र-संहिता: मामूली-पारम्परिक-वस्त्र; प्रवेश-पूर्व जूते-त्याग

फोटोग्राफी: गर्भगृह-पूजा-समय में निषिद्ध; ड्रोन-असम-नियम-अधीन-प्रतिबन्धित

विशेष नियम: केवल-नाव/फेरी-पहुँच कचारी-घाट-से; द्वीप-पर रात्रि-निवास-निषेध; प्रवेश-निःशुल्क (केवल-फेरी-शुल्क); गोल्डन-लंगूर-संरक्षण-न-खिलाएं/न-छुएं (विलुप्त-प्राय); मूल-1897-भूकम्प-पश्चात्-पुनर्निर्मित-मन्दिर शैव-वैष्णव-हाइब्रिड-शिलालेख; अर्चना-सटीक-समय-स्रोत-नहीं — drop

04
दर्शन

दर्शन के प्रकार

सामान्य निःशुल्क दर्शन (केवल-नाव-पहुँच)निःशुल्क
समय
05:30-18:00 (फेरी-समय-अनुसार)

उमानन्द-शिव-दर्शन + रॉक-कट-शिल्प (सूर्य + गणेश + विष्णु दश-अवतार-सहित + शिव-देवी-बिच्छू-प्रतीक)।

महाशिवरात्रि शिखर-दर्शन (वार्षिक; 15 फरवरी 2026)निःशुल्क

हजारों-तीर्थयात्री-फेरी-पार-दर्शन; मन्दिर-रात्रि-भर खुला; फेरी-विस्तार 9 AM-4 PM-दिन-में। Drik Panchang-Nishita Kaal 12:09-1:01 AM 16 फरवरी।

मासिक-शिवरात्रिनिःशुल्क

प्रत्येक-मास कृष्ण-पक्ष चतुर्दशी।

05
उत्सव

प्रमुख पर्व एवं उत्सव

महाशिवरात्रि (वार्षिक-शिखर-उत्सव)फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी; 2026: रविवार 15 फरवरी 2026 (Nishita Kaal 12:09-1:01 AM 16 फरवरी)

हजारों-तीर्थयात्री-फेरी-पार-दर्शन; मन्दिर-रात्रि-भर खुला; फेरी-विस्तार 9 AM-4 PM-दिन-में; मदन-भस्म-कथा-स्मरण

मासिक-शिवरात्रिप्रत्येक-मास कृष्ण-पक्ष चतुर्दशी

मासिक-शिव-व्रत; Drik Panchang-गणित

श्रावण-सोमवार (शिव-केन्द्रीय)श्रावण-मास (जुलाई-अगस्त 2026)

श्रावण-मास-शिव-व्रत-दर्शन

06
आस्था

मनोकामना एवं फल

मदन-भस्म-स्थल शिव-दर्शन-संकल्प

शिव-तपस्या-भङ्ग-कारक कामदेव-यहाँ शिव-क्रोध-अग्नि-से भस्म-हुआ; भस्माचल-पहाड़ी 'भस्म-की-पहाड़ी'; मदन-भस्म-स्थल-दर्शन-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: कालिका-पुराण-शिलालेख + बहु-द्वितीयक-सम्मति

अहोम-गदाधर सिंह 1694 CE-निर्मित शिव-तीर्थ-दर्शन-संकल्प

अहोम-स्वर्गदेव गदाधर सिंह (शासन 1681-1696)-आदेश-पर बार-फुकन गढ़गन्या हन्डिक-निर्मित 1694 CE; अहोम-राजवंश-शैव-तीर्थ-दर्शन-संकल्प

स्रोत: Wikipedia + असम-सरकार + Incredible India

महाशिवरात्रि-व्रत-संकल्प (वार्षिक 15 फरवरी 2026)

हजारों-तीर्थयात्री-फेरी-पार-दर्शन; मन्दिर-रात्रि-भर खुला; Nishita Kaal 12:09-1:01 AM 16 फरवरी-शिव-केन्द्रीय-व्रत-पूर्ति-संकल्प-तीर्थ

स्रोत: Drik Panchang + calendardate.com

उर्वशी-कुण्ड + कामरूप-क्षेत्र-नामकरण-तीर्थ-संकल्प

कालिका-पुराण-अनुसार उर्वशी-कुण्ड यहाँ; देवी उर्वशी अमृत-कामाख्या-हेतु-लाती-थीं; कामरूप-क्षेत्र-नामकरण-शास्त्रीय-स्रोत-तीर्थ-दर्शन-संकल्प

स्रोत: कालिका-पुराण-उद्धरण

केवल-नाव-तीर्थ-यात्रा-व्रत-संकल्प

भारत-मुख्यधारा-मन्दिर-समूह-में अद्वितीय केवल-नाव/फेरी-ब्रह्मपुत्र-पार-दर्शन-व्रत; कचारी-घाट-से 8-15-मिनट-फेरी-यात्रा-तीर्थ-संकल्प

स्रोत: स्थल-व्यवस्था-केन्द्रीय

07
जप

मन्त्र एवं स्तोत्र

  • शिव-पञ्चाक्षर-स्तोत्र (ॐ-नमः-शिवाय)स्तोत्रआदि-शङ्कराचार्य
  • रुद्राष्टकम्स्तोत्रतुलसीदास-रामचरितमानस उत्तर-काण्ड
  • महामृत्युञ्जय-मन्त्रवैदिक-मन्त्रऋग्वेद 7.59.12
  • कालिका-पुराण-पाठ (मदन-भस्म + उर्वशी-कुण्ड-कथा-केन्द्रीय)पुराण-पाठकालिका-पुराणइस मन्दिर हेतुस्थल-शिलालेख-शास्त्रीय-स्रोत
  • उमानन्द-स्तुतिस्तोत्रस्थल-शैव-परम्पराइस मन्दिर हेतु
08
तीर्थाटन

समीप के तीर्थ एवं परिपथ

कामाख्या मन्दिर — 51 शक्ति-पीठों-में-प्रमुख7 किमी

51 शक्ति-पीठों-में-प्रथम; कामरूप-क्षेत्र-केन्द्रीय; उमानन्द-शास्त्रीय-कथा-जोड़ी (उर्वशी-अमृत-कामाख्या-हेतु-लाने-कथा)

नवग्रह मन्दिर (चित्राचल-पहाड़ी, पूर्व-गुवाहाटी)4 किमी

9-ग्रह-केन्द्रीय-तीर्थ

सुक्रेश्वर मन्दिर (सुक्रेश्वर-घाट, कचारी-समीप)500 मी

शिव-मन्दिर; कचारी-घाट-निकट

अस्वक्लान्त मन्दिर (उत्तर-गुवाहाटी, ब्रह्मपुत्र-तट)24 किमी

ब्रह्मपुत्र-तट-मन्दिर

बशिष्ठ आश्रम (दक्षिण-गुवाहाटी; वशिष्ठ-ऋषि)12 किमी

वशिष्ठ-ऋषि-आश्रम

भुवनेश्वरी मन्दिर + उग्रतारा मन्दिर + ISKCON गुवाहाटी5 किमी

गुवाहाटी-व्यापक-तीर्थ-सर्किट

गुवाहाटी शक्ति-शैव सर्किट (कामाख्या → उमानन्द → नवग्रह → सुक्रेश्वर → अस्वक्लान्त → बशिष्ठ)

ब्रह्मपुत्र-द्वीप-शिव-मन्दिर; कामाख्या-शास्त्रीय-कथा-जोड़ी (उर्वशी-अमृत-कामाख्या-हेतु-लाने-कथा)

6 मंदिर

ब्रह्मपुत्र-द्वीप/तट-सूक्ष्म-सर्किट (उमानन्द + अस्वक्लान्त + सुक्रेश्वर)

एकमात्र-नदी-द्वीप-मन्दिर; केवल-नाव-पहुँच

3 मंदिर

कामरूप-क्षेत्र-शास्त्रीय-सर्किट (उमानन्द + कामाख्या + नवग्रह + बशिष्ठ + उग्रतारा)

कालिका-पुराण/योगिनी-तन्त्र-मूल-कथा-स्रोत (उर्वशी-कुण्ड + मदन-भस्म + कामरूप-नामकरण)

5 मंदिर

09
मार्गदर्शन

यात्रा एवं संपर्क

पता
उमानन्द मन्दिर, उमानन्द-द्वीप (पीकॉक-आइलैण्ड), ब्रह्मपुत्र-नदी, गुवाहाटी, कामरूप-मेट्रोपोलिटन, असम
हवाई अड्डा
लोकप्रिय गोपीनाथ बोरदोलोई अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा (LGBI) — ~22 किमी (एकल-स्रोत; hedge)
रेलवे
गुवाहाटी रेलवे स्टेशन — ~3-4 किमी (एकल-स्रोत; hedge)
बस-स्टैण्ड
गुवाहाटी ISBT + पल्टनबाजार-बस-स्थान + कचारी-घाट-समीप
उत्तम ऋतु
महाशिवरात्रि 15 फरवरी 2026 (वार्षिक-शिखर); शीत-काल नवंबर-फरवरी (आदर्श-यात्रा; नदी-स्तर-कम + मौसम-ठण्डा); मानसून जून-सितंबर ब्रह्मपुत्र-नदी-स्तर-उच्च (फेरी-सेवा-व्यवधान-सम्भावना; सावधानी); श्रावण-मास जुलाई-अगस्त 2026 शिव-केन्द्रीय
प्रबन्धन
Wikipedia + असम-सरकार Kamrup Metropolitan + Incredible India-संदर्भित; प्रत्यक्ष-न्यासी-निकाय-नाम-flag (अहोम-वंश-शैव-तीर्थ-स्थानीय-प्रबन्धन)
1 किमीगुवाहाटी-नगर-केन्द्र
7 किमीकामाख्या मन्दिर
4 किमीGuwahati Railway Station
22 किमीLGBI Airport
4 किमीनवग्रह मन्दिर
24 किमीअस्वक्लान्त मन्दिर
उमानन्द मन्दिर — दर्शन, आरती, इतिहास एवं यात्रा | Pauranik | Pauranik