श्री गणेश कवचम्
भारतीय आध्यात्मिक परंपरा में 'कवच' का स्थान अत्यंत विशिष्ट है। जिस प्रकार युद्ध क्षेत्र में भौतिक शरीर की रक्षा के लिए लौह कवच धारण किया जाता है, उसी प्रकार आध्यात्मिक साधना और जीवन के संघर्षों में सूक्ष्म शरीर, मन और प्राण की रक्षा के लिए 'मंत्र-कवच' का प्रयोग किया जाता है। 'कवच' का शाब्दिक अर्थ है 'रक्षा करने वाला आवरण'। यह मंत्र शास्त्र की एक ऐसी विधा है जिसमें साधक अपने शरीर के विभिन्न अंगों में विशिष्ट देवताओं या दैवीय शक्तियों का आवाहन करता है, जिससे एक अभेद्य सुरक्षा चक्र का निर्माण होता है।
भाग 1: श्री गणेश कवच - मूल संस्कृत पाठ
1.1 श्री गणेश कवचम् (गणेश पुराण संस्करण)
विनियोगः
अस्य श्रीगणेशकवचस्य कश्यप ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीगणेशो देवता, गं बीजं, स्वाहा शक्तिः, मम सर्वार्थसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः।
अथ मूल पाठ:
स्कन्धौ पातु गजस्कन्धः स्तनौ विघ्नविनाशनः ।
हृदयं गणनाथस्तु हेरम्बो जठरं महान् ॥
धराधरः पातु पार्श्वौ पृष्ठं विघ्नहरः शुभः ।
लिङ्गं गुह्यं सदा पातु वक्रतुण्डो महाबलः ॥
गणक्रीडो जानुजङ्घे ऊरू मङ्गलमूर्तिमान् ।
एकदन्तो महाबुद्धिः पादौ गुल्फौ सदाऽवतु ॥
क्षिप्रप्रसादनो बाहू पाणी आशाप्रपूरकः ।
अङ्गुलीश्च नखान्पातु पद्महस्तोऽरिनाशनः ॥
सर्वाङ्गानि मयूरेशो विश्वव्यापी सदाऽवतु ।
अनुक्तमपि यत्स्थानं धूम्रकेतुः सदाऽवतु ॥
दिग्बन्धन (दिशाओं की रक्षा)
आमोदस्त्वग्रतः पातु प्रमोदः पृष्ठतोऽवतु ।
प्राच्यां रक्षतु बुद्धीश आग्नेय्यां सिद्धिदायकः ॥
दक्षिणस्यामुमापुत्रो नैऋत्यां तु गणेश्वरः ।
प्रतीच्यां विघ्नहर्ताऽव्याद्वायव्यां गजकर्णकः ॥
कौबेर्यां निधिपः पायादीशान्यामीशनन्दनः ।
दिवाऽव्यादेकदन्तस्तु रात्रौ सन्ध्यासु विघ्नहृत् ॥
फलश्रुतिः
राक्षसासुरबेतालग्रहभूतपिशाचतः ।
पाशाङ्कुशधरः पातु रजःसत्त्वतमःस्मृतीः ॥
ज्ञानं धर्मं च लक्ष्मीं च लज्जां कीर्तिं तथा कुलम् ।
वपुर्धनं च धान्यं च गृहन्दारान्सुतान्सखीन् ॥
सर्वायुधधरः पौत्रान् मयूरेशोऽवतात्सदा ।
कपिलो जानुकं पातु गजाश्वान्विकटोऽवतु ॥
भूर्जपत्रे लिखित्वेदं यः कण्ठे धारयेत्सुधीः ।
न भयं जायते तस्य यक्षरक्षःपिशाचतः ॥
त्रिसन्ध्यं जपते यस्तु वज्रसारतनुर्भवेत् ।
यात्राकाले पठेद्यस्तु निर्विघ्नेन फलं लभेत् ॥
युद्धकाले पठेद्यस्तु विजयं चाप्नुयाद्ध्रुवम् ।
मारणोच्चाटनाकर्षस्तम्भमोहनकर्मणि ॥
सप्तवारं जपेदेतद्दिनानामेकविंशतिः ।
तत्तत्फलमवाप्नोति साधको नात्र संशयः ॥
एकविंशतिवारं च पठेत्तावद्दिनानि यः ।
कारागृहगतं सद्यो राज्ञा वध्यं च मोचयेत् ॥
राजदर्शनवेलायां पठेदेतत्त्रिवारतः ।
स राजानं वशं नीत्वा प्रकृतीश्च सभां जयेत् ॥
इदं गणेशकवचं कश्यपेन समीरितम् ।
मुद्गलाय च ते नाथ माण्डव्याय महर्षये ॥
मह्यं स प्राह कृपया कवचं सर्वसिद्धिदम् ।
न देयं भक्तिहीनाय देयं श्रद्धावते शुभम् ॥
अनेनास्य कृता रक्षा न बाधास्य भवेत्क्वचित् ।
राक्षसासुरबेतालदैत्यदानवसम्भवाः ॥
॥ इति श्रीगणेशपुराणे उत्तरखण्डे बालक्रीडायां षडशीतितमेऽध्याये गणेशकवचं सम्पूर्णम् ॥
अस्य श्रीगणेशकवचस्य कश्यप ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीगणेशो देवता, गं बीजं, स्वाहा शक्तिः, मम सर्वार्थसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः।
अथ मूल पाठ:
स्कन्धौ पातु गजस्कन्धः स्तनौ विघ्नविनाशनः ।
हृदयं गणनाथस्तु हेरम्बो जठरं महान् ॥
धराधरः पातु पार्श्वौ पृष्ठं विघ्नहरः शुभः ।
लिङ्गं गुह्यं सदा पातु वक्रतुण्डो महाबलः ॥
गणक्रीडो जानुजङ्घे ऊरू मङ्गलमूर्तिमान् ।
एकदन्तो महाबुद्धिः पादौ गुल्फौ सदाऽवतु ॥
क्षिप्रप्रसादनो बाहू पाणी आशाप्रपूरकः ।
अङ्गुलीश्च नखान्पातु पद्महस्तोऽरिनाशनः ॥
सर्वाङ्गानि मयूरेशो विश्वव्यापी सदाऽवतु ।
अनुक्तमपि यत्स्थानं धूम्रकेतुः सदाऽवतु ॥
दिग्बन्धन (दिशाओं की रक्षा)
आमोदस्त्वग्रतः पातु प्रमोदः पृष्ठतोऽवतु ।
प्राच्यां रक्षतु बुद्धीश आग्नेय्यां सिद्धिदायकः ॥
दक्षिणस्यामुमापुत्रो नैऋत्यां तु गणेश्वरः ।
प्रतीच्यां विघ्नहर्ताऽव्याद्वायव्यां गजकर्णकः ॥
कौबेर्यां निधिपः पायादीशान्यामीशनन्दनः ।
दिवाऽव्यादेकदन्तस्तु रात्रौ सन्ध्यासु विघ्नहृत् ॥
फलश्रुतिः
राक्षसासुरबेतालग्रहभूतपिशाचतः ।
पाशाङ्कुशधरः पातु रजःसत्त्वतमःस्मृतीः ॥
ज्ञानं धर्मं च लक्ष्मीं च लज्जां कीर्तिं तथा कुलम् ।
वपुर्धनं च धान्यं च गृहन्दारान्सुतान्सखीन् ॥
सर्वायुधधरः पौत्रान् मयूरेशोऽवतात्सदा ।
कपिलो जानुकं पातु गजाश्वान्विकटोऽवतु ॥
भूर्जपत्रे लिखित्वेदं यः कण्ठे धारयेत्सुधीः ।
न भयं जायते तस्य यक्षरक्षःपिशाचतः ॥
त्रिसन्ध्यं जपते यस्तु वज्रसारतनुर्भवेत् ।
यात्राकाले पठेद्यस्तु निर्विघ्नेन फलं लभेत् ॥
युद्धकाले पठेद्यस्तु विजयं चाप्नुयाद्ध्रुवम् ।
मारणोच्चाटनाकर्षस्तम्भमोहनकर्मणि ॥
सप्तवारं जपेदेतद्दिनानामेकविंशतिः ।
तत्तत्फलमवाप्नोति साधको नात्र संशयः ॥
एकविंशतिवारं च पठेत्तावद्दिनानि यः ।
कारागृहगतं सद्यो राज्ञा वध्यं च मोचयेत् ॥
राजदर्शनवेलायां पठेदेतत्त्रिवारतः ।
स राजानं वशं नीत्वा प्रकृतीश्च सभां जयेत् ॥
इदं गणेशकवचं कश्यपेन समीरितम् ।
मुद्गलाय च ते नाथ माण्डव्याय महर्षये ॥
मह्यं स प्राह कृपया कवचं सर्वसिद्धिदम् ।
न देयं भक्तिहीनाय देयं श्रद्धावते शुभम् ॥
अनेनास्य कृता रक्षा न बाधास्य भवेत्क्वचित् ।
राक्षसासुरबेतालदैत्यदानवसम्भवाः ॥
॥ इति श्रीगणेशपुराणे उत्तरखण्डे बालक्रीडायां षडशीतितमेऽध्याये गणेशकवचं सम्पूर्णम् ॥
1.2 संसारमोहन गणेश कवचम् (ब्रह्मवैवर्त पुराण संस्करण)
पूर्णता के लिए और शोध की व्यापकता को देखते हुए, यहाँ द्वितीय प्रमुख कवच भी प्रस्तुत है, जो तांत्रिक साधनाओं में प्रयुक्त होता है।
अथ संसारमोहन गणेश कवचम्
श्रीविष्णुरुवाच
संसारमोहनस्यास्य कवचस्य प्रजापतिः ।
ऋषिछन्दश्च बृहती देवो लम्बोदरः स्वयम् ॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु विनियोगः प्रकीर्तितः ।
सर्वेषां कवचानां च सारभूतमिदं मुने ॥
ओं गं हुं श्रीगणेशाय स्वाहा मे पातु मस्तकम् ।
द्वात्रिंशदक्षरो मन्त्रो ललाटं मे सदाऽवतु ॥
ओं ह्रीं क्लीं श्रीं गमिति च सन्ततं पातु लोचनम् ।
तालुकं पातु विघ्नेशः सन्ततं धरणीतले ॥
ओं ह्रीं श्रीं क्लीमिति सन्ततं पातु नासिकाम् ।
ओं गौं गं शूर्पकर्णाय स्वाहा पात्वधरं मम ॥
दन्तानि तालुकां जिह्वां पातु मे षोडशाक्षरः ।
ओं लं श्रीं लम्बोदरायेति स्वाहा गण्डं सदाऽवतु ॥
ओं क्लीं ह्रीं विघ्ननाशाय स्वहा कर्णं सदाऽवतु ।
ओं श्रीं गं गजाननायेति स्वाहा स्कन्धं सदाऽवतु ॥
ओं ह्रीं विनायकायेति स्वाहा पृष्ठं सदाऽवतु ।
ओं क्लीं ह्रीमिति कङ्कालं पातु वक्षःस्थलं च गम् ॥
करौ पादौ सदा पातु सर्वाङ्गं विघ्ननिघ्नकृत् ।
प्राच्यां लम्बोदरः पातु आग्नेय्यां विघ्ननायकः ॥
दक्षिणे पातु विघ्नेशो नैरृत्यां तु गजाननः ।
पश्चिमे पार्वतीपुत्रो वायव्यां शङ्करात्मजः ॥
कृष्णस्यांशश्चोत्तरे च परिपूर्णतमस्य च ।
ऐशान्यामेकदन्तश्च हेरम्बः पातु चोर्ध्वतः ॥
अधो गणाधिपः पातु सर्वपूज्यश्च सर्वतः ।
स्वप्ने जागरणे चैव पातु मां योगिनां गुरुः ॥
॥ इति ब्रह्मवैवर्ते गणपतिखण्डे संसारमोहनं नाम गणेशकवचं सम्पूर्णम् ॥
श्रीविष्णुरुवाच
संसारमोहनस्यास्य कवचस्य प्रजापतिः ।
ऋषिछन्दश्च बृहती देवो लम्बोदरः स्वयम् ॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु विनियोगः प्रकीर्तितः ।
सर्वेषां कवचानां च सारभूतमिदं मुने ॥
ओं गं हुं श्रीगणेशाय स्वाहा मे पातु मस्तकम् ।
द्वात्रिंशदक्षरो मन्त्रो ललाटं मे सदाऽवतु ॥
ओं ह्रीं क्लीं श्रीं गमिति च सन्ततं पातु लोचनम् ।
तालुकं पातु विघ्नेशः सन्ततं धरणीतले ॥
ओं ह्रीं श्रीं क्लीमिति सन्ततं पातु नासिकाम् ।
ओं गौं गं शूर्पकर्णाय स्वाहा पात्वधरं मम ॥
दन्तानि तालुकां जिह्वां पातु मे षोडशाक्षरः ।
ओं लं श्रीं लम्बोदरायेति स्वाहा गण्डं सदाऽवतु ॥
ओं क्लीं ह्रीं विघ्ननाशाय स्वहा कर्णं सदाऽवतु ।
ओं श्रीं गं गजाननायेति स्वाहा स्कन्धं सदाऽवतु ॥
ओं ह्रीं विनायकायेति स्वाहा पृष्ठं सदाऽवतु ।
ओं क्लीं ह्रीमिति कङ्कालं पातु वक्षःस्थलं च गम् ॥
करौ पादौ सदा पातु सर्वाङ्गं विघ्ननिघ्नकृत् ।
प्राच्यां लम्बोदरः पातु आग्नेय्यां विघ्ननायकः ॥
दक्षिणे पातु विघ्नेशो नैरृत्यां तु गजाननः ।
पश्चिमे पार्वतीपुत्रो वायव्यां शङ्करात्मजः ॥
कृष्णस्यांशश्चोत्तरे च परिपूर्णतमस्य च ।
ऐशान्यामेकदन्तश्च हेरम्बः पातु चोर्ध्वतः ॥
अधो गणाधिपः पातु सर्वपूज्यश्च सर्वतः ।
स्वप्ने जागरणे चैव पातु मां योगिनां गुरुः ॥
॥ इति ब्रह्मवैवर्ते गणपतिखण्डे संसारमोहनं नाम गणेशकवचं सम्पूर्णम् ॥
भाग 2: ऐतिहासिक उद्गम और पौराणिक संदर्भ
गणेश कवच के उद्गम और संदर्भ को समझना इसके प्रभाव को समझने के लिए आवश्यक है। यह केवल शब्दों का समूह नहीं है, बल्कि एक विशिष्ट पौराणिक घटनाक्रम की उपज है।
2.1 गणेश पुराण: बाल लीला और मातृ सुलभ चिंता
प्रथम कवच, जो सर्वाधिक प्रचलित है, उसका स्रोत गणेश पुराण का क्रीडा खण्ड (जिसे उत्तर खण्ड भी कहा जाता है) है। यह अध्याय 85 (कुछ संस्करणों में 86) में आता है।
2.2 ब्रह्मवैवर्त पुराण: तांत्रिक और वैष्णव समन्वय
द्वितीय कवच, 'संसारमोहन कवच', ब्रह्मवैवर्त पुराण के गणपति खण्ड से उद्धृत है।
भाग 3: श्रद्धा एवं भक्ति के साथ पाठ विधि
3.1 पूर्व तैयारी
समय: सर्वोत्तम समय ब्रह्म मुहूर्त (सूर्योदय से पूर्व) है। यदि यह संभव न हो, तो त्रिसंध्या (सूर्योदय, दोपहर, सूर्यास्त) के समय पाठ करें.
स्थान: घर का पूजा मंदिर या कोई पवित्र स्थान। पूर्व या उत्तर दिशा की ओर मुख करके बैठें.
आसन: कुशा का आसन या लाल रंग का ऊनी कंबल (कंबल) श्रेष्ठ है, क्योंकि लाल रंग गणेश को प्रिय है.
वस्त्र: शुद्ध धुले हुए वस्त्र धारण करें। संभव हो तो लाल वस्त्र पहनें.
3.2 विस्तृत पाठ प्रक्रिया
एक पूर्ण अनुष्ठान में निम्नलिखित चरण होने चाहिए:
भाग 4: कवच पाठ के लाभ
गणेश कवच की फलश्रुति (श्लोक 16-27) में इसके लाभों का विस्तार से वर्णन है। यह केवल अंधविश्वास नहीं, बल्कि 'संकल्प शक्ति' और 'ध्वनि विज्ञान' का परिणाम है।
निष्कर्ष
श्री गणेश कवच सनातन धर्म की एक अमूल्य धरोहर है। यह गणेश पुराण और ब्रह्मवैवर्त पुराण के गूढ़ रहस्यों को सरल श्लोकों में पिरोकर जन-सामान्य को उपलब्ध कराता है। जहाँ गणेश पुराण का कवच भक्त के लिए एक माता (गौरी) के आशीर्वाद जैसा सुरक्षित घेरा है, वहीं ब्रह्मवैवर्त पुराण का कवच साधक के लिए एक शक्तिशाली अस्त्र है। श्रद्धा और विधि-विधान से किया गया इसका पाठ न केवल बाहरी बाधाओं को दूर करता है, बल्कि साधक के भीतर बैठे भय और संशय रूपी असुरों का भी नाश करता है। जैसा कि कवच के अंत में स्वयं ऋषि कहते हैं - "न देयं भक्तिहीनाय" (इसे भक्तिहीन को नहीं देना चाहिए)। यह चेतावनी स्पष्ट करती है कि कवच की असली शक्ति शब्दों में नहीं, बल्कि साधक की 'श्रद्धा' और 'भाव' में निहित है।






