ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

नित्यकर्म — प्रश्नोत्तरी

शास्त्रों और पुराणों पर आधारित प्रामाणिक प्रश्न-उत्तर — कुल 6 प्रश्न

🔍
नित्यकर्म

देवयज्ञ पितृयज्ञ भूतयज्ञ मनुष्ययज्ञ और ब्रह्मयज्ञ कैसे करें

पंच महायज्ञ: (1) ब्रह्मयज्ञ = वेद/शास्त्र अध्ययन (ऋषि ऋण)। (2) देवयज्ञ = हवन/अग्निहोत्र (देव ऋण)। (3) पितृयज्ञ = तर्पण/श्राद्ध/माता-पिता सेवा (पितृ ऋण)। (4) भूतयज्ञ = गाय-कुत्ते-कौवे-चींटियों को भोजन (प्राणी ऋण)। (5) मनुष्ययज्ञ = अतिथि सत्कार, दान (मनुष्य ऋण)। मनुस्मृति 3.67-72, शतपथ ब्राह्मण।

पंच महायज्ञदेवयज्ञपितृयज्ञ
नित्यकर्म

संध्या वंदन में ध्यान कैसे करें

संध्या में ध्यान: गायत्री जप के साथ सविता (सूर्य तेज) का ध्यान। प्रातः = बालरूप गायत्री, मध्याह्न = सावित्री, सायं = सरस्वती (शाखा अनुसार)। भ्रूमध्य/हृदय पर ध्यान केन्द्रित, 'तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो' — दिव्य तेज की भावना। 28-108 बार जप। उपांशु (ओठ हिलें, ध्वनि सूक्ष्म)।

संध्या वंदनध्यानगायत्री
नित्यकर्म

संध्या वंदन में प्राणायाम कैसे करें

संध्या प्राणायाम: सप्त व्याहृतियों + गायत्री मंत्र के साथ। पूरक (बायीं नासिका से श्वास भरना) → कुम्भक (दोनों बन्द, श्वास रोकना) → रेचक (दाहिनी से छोड़ना)। 5 प्राणायाम = पंचप्राण शुद्धि। अनुपात: 1:4:2 (आदर्श)। मन में मंत्र जप। गायत्री जप की तैयारी।

संध्या वंदनप्राणायामगायत्री
नित्यकर्म

प्रातः संध्या और सायं संध्या में क्या अंतर है

प्रातः vs सायं संध्या: (1) समय: प्रातः = सूर्योदय, सायं = सूर्यास्त। (2) दिशा: प्रातः = पूर्व, सायं = पश्चिम। (3) देवता: प्रातः = मित्र/सूर्य, सायं = वरुण। (4) उपस्थान मंत्र भिन्न। (5) गायत्री जप समान। मूल प्रक्रिया (आचमन, मार्जन, अघमर्षण, गायत्री जप) दोनों में समान।

संध्या वंदनप्रातः संध्यासायं संध्या
नित्यकर्म

संध्या वंदन में मार्जन प्राशन और अघमर्षण क्या है

मार्जन = जल छिड़ककर बाह्य शुद्धि ('ॐ आपो हि ष्ठा...' मंत्र से शरीर पर)। प्राशन = जल का आचमन करके आन्तरिक शुद्धि। अघमर्षण = 'ॐ ऋतं च सत्यं च...' मंत्र से पाप नाश — हाथ में जल लेकर, नासिका से लगाकर, पाप बाहर निकालने की भावना से बाईं ओर फेंकें। तीनों = गायत्री जप की तैयारी।

संध्या वंदनमार्जनप्राशन
नित्यकर्म

ब्रह्मयज्ञ क्या है और कैसे करें

ब्रह्मयज्ञ = वेद/शास्त्र का अध्ययन-अध्यापन। पंच महायज्ञों में प्रथम। ऋषि ऋण मुक्ति हेतु। विधि: संध्या के बाद वेद शाखा का पाठ, गायत्री जप, ऋषि तर्पण। सरल रूप: प्रतिदिन गीता/उपनिषद् का कुछ अंश पढ़ना-मनन करना। मनुस्मृति, तैत्तिरीय आरण्यक में विधान।

ब्रह्मयज्ञपंच महायज्ञवेदाध्ययन

सनातन धर्म प्रश्नोत्तरी — शास्त्रीय ज्ञान

पौराणिक प्रश्नोत्तरी पर आपको हिंदू धर्म, वेद, पुराण, भगवद गीता, रामायण, महाभारत, पूजा विधि, व्रत-त्योहार, मंत्र, देवी-देवताओं और सनातन संस्कृति से जुड़े सैकड़ों प्रश्नों के प्रामाणिक उत्तर मिलेंगे। प्रत्येक उत्तर शास्त्रों और प्राचीन ग्रंथों पर आधारित है। किसी भी प्रश्न पर क्लिक करें और विस्तृत, प्रमाणित उत्तर पढ़ें।