ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
शिव रूप📜 तैत्तिरीय आरण्यक, शिव पुराण, शैव आगम2 मिनट पठन

शिव के पांच मुखों का नाम और दिशा क्या है?

संक्षिप्त उत्तर

सद्योजात (पश्चिम/श्वेत/सृजन), वामदेव (उत्तर/लाल/पालन), अघोर (दक्षिण/नीला/संहार), तत्पुरुष (पूर्व/पीत/तिरोधान), ईशान (ऊर्ध्व/श्वेत/अनुग्रह)। तैत्तिरीय आरण्यक: पंचब्रह्म मंत्र। शिव की 5 क्रियाएं: सृष्टि, स्थिति, संहार, तिरोधान, अनुग्रह।

📖

विस्तृत उत्तर

भगवान शिव के पांच मुखों का वर्णन तैत्तिरीय आरण्यक और शैव आगम में विस्तार से है:

पांच मुख — नाम, दिशा और मंत्र

| मुख | दिशा | वर्ण | शक्ति | मंत्र |

|------|-------|------|-------|-------|

| सद्योजात | पश्चिम | श्वेत | सृजन (ब्रह्मा तत्त्व) | 'ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि...' |

| वामदेव | उत्तर | रक्त/लाल | पालन (विष्णु तत्त्व) | 'ॐ वामदेवाय नमो...' |

| अघोर | दक्षिण | कृष्ण/नीला | संहार (रुद्र तत्त्व) | 'ॐ अघोरेभ्यो...' |

| तत्पुरुष | पूर्व | पीत | तिरोधान (गुप्त शक्ति) | 'ॐ तत्पुरुषाय विद्महे...' |

| ईशान | ऊर्ध्व (ऊपर/आकाश) | स्फटिक/श्वेत | अनुग्रह (मोक्ष शक्ति) | 'ॐ ईशानः सर्वविद्यानाम्...' |

तैत्तिरीय आरण्यक में

ये पांच मंत्र 'पंचब्रह्म मंत्र' कहलाते हैं और शिव के पांच मुखों से सम्बद्ध हैं।

पांच शक्तियां

शैव सिद्धांत के अनुसार शिव की पांच मूल क्रियाएं:

  1. 1सृष्टि (रचना) — सद्योजात
  2. 2स्थिति (पालन) — वामदेव
  3. 3संहार (विनाश) — अघोर
  4. 4तिरोधान (गुप्त करना) — तत्पुरुष
  5. 5अनुग्रह (कृपा/मोक्ष) — ईशान

पंचमुखी पूजा

इन पांचों मंत्रों से अलग-अलग अभिषेक किया जाता है — पांच भिन्न द्रव्य, पांच भिन्न रंग के फूल।

📜
शास्त्रीय स्रोत
तैत्तिरीय आरण्यक, शिव पुराण, शैव आगम
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

पंचमुखीसद्योजातवामदेवअघोरतत्पुरुषईशान

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

शिव के पांच मुखों का नाम और दिशा क्या है — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको शिव रूप से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर तैत्तिरीय आरण्यक, शिव पुराण, शैव आगम पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।