ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण

योगसूत्र — प्रश्नोत्तरी

शास्त्रों और पुराणों पर आधारित प्रामाणिक प्रश्न-उत्तर — कुल 6 प्रश्न

🔍
हिंदू दर्शन

सत्य अहिंसा अस्तेय ब्रह्मचर्य अपरिग्रह पांच यम

योगसूत्र 2.30 — पांच यम (महाव्रत, सार्वभौमिक): अहिंसा (सर्व प्राणी दया), सत्य (मन-वचन-कर्म एकरूपता), अस्तेय (चोरी/लालसा न), ब्रह्मचर्य (ऊर्जा संयम/ईश्वर-चिंतन), अपरिग्रह (अत्यधिक संग्रह न)। अहिंसा सबसे पहले = सर्वोच्च। जाति/देश/काल से परे — सभी मनुष्यों के लिए।

पांच यमयोगसूत्रपतंजलि
हिंदू दर्शन

यम नियम आसन प्राणायाम प्रत्याहार धारणा ध्यान समाधि

अष्टांग योग (योगसूत्र 2.29): यम (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह), नियम (शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वर प्रणिधान), आसन (स्थिर सुख), प्राणायाम (श्वास नियंत्रण), प्रत्याहार (इंद्रिय निवृत्ति), धारणा (एकाग्रता), ध्यान (निरंतर चिंतन), समाधि (ध्याता-ध्येय एकत्व)।

अष्टांग योगपतंजलियोगसूत्र
ध्यान साधना

ध्यान से नकारात्मक विचार कैसे दूर होते हैं?

ध्यान से नकारात्मक विचार दूर होते हैं क्योंकि — साक्षी-भाव से विचार देखे जाने पर वे शक्तिहीन होते हैं। योगसूत्र (2/33) — 'प्रतिपक्ष-भावना' — नकारात्मक के विपरीत सकारात्मक भाओ। सात्विकता बढ़ने से मन में नकारात्मकता टिकती नहीं। जिस विचार को ऊर्जा न मिले — वह क्षीण हो जाता है।

ध्याननकारात्मक विचारवृत्ति-निरोध
ध्यान साधना

ध्यान के दौरान शरीर को स्थिर क्यों रखना चाहिए?

शरीर स्थिर रखने से प्राण स्थिर होता है और प्राण स्थिर होने से मन स्थिर होता है। गीता (6/13-14) — शरीर, सिर, गर्दन अचल रखें। योगसूत्र (2/47-48) — आसन सिद्ध होने पर द्वंद्व नहीं सताते। गहरे ध्यान में शरीर-बोध क्षीण होकर केवल शुद्ध चेतना शेष रहती है।

ध्यानशरीर-स्थिरताआसन
ध्यान साधना

ध्यान से मन शांत कैसे होता है?

ध्यान से मन शांत होता है क्योंकि — 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' (योगसूत्र 1/2) — मन की वृत्तियाँ एकाग्रता से शांत होती हैं। श्वास धीमी होने से मन स्वतः शांत होता है। साक्षी-भाव से विचारों को देखने पर वे अपने आप विदा होते हैं। गीता (6/27) — शांत मन वाले योगी को उत्तम सुख मिलता है।

ध्यानमनशांति
ध्यान साधना

ध्यान क्या होता है और इसे कैसे करें?

ध्यान वह अवस्था है जिसमें चित्त बिना भटके एक विषय पर टिका रहे (योगसूत्र 3/2)। विधि — शांत स्थान, सीधा आसन, श्वास-साधना, फिर ओम्/इष्टदेव/श्वास पर एकाग्रता। गीता (6/15) के अनुसार नियमित ध्यान से परम शांति और निर्वाण मिलता है।

ध्यानपरिभाषाविधि

सनातन धर्म प्रश्नोत्तरी — शास्त्रीय ज्ञान

पौराणिक प्रश्नोत्तरी पर आपको हिंदू धर्म, वेद, पुराण, भगवद गीता, रामायण, महाभारत, पूजा विधि, व्रत-त्योहार, मंत्र, देवी-देवताओं और सनातन संस्कृति से जुड़े सैकड़ों प्रश्नों के प्रामाणिक उत्तर मिलेंगे। प्रत्येक उत्तर शास्त्रों और प्राचीन ग्रंथों पर आधारित है। किसी भी प्रश्न पर क्लिक करें और विस्तृत, प्रमाणित उत्तर पढ़ें।