ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
मंदिर पूजा📜 भागवत पुराण (2.2.8-13), पातञ्जल योगसूत्र (3.1-3), भगवद्गीता (6.10-14, 12.6-7), विष्णुपुराण (6.7.35-36)3 मिनट पठन

मंदिर में पूजा के दौरान ध्यान कैसे करें?

संक्षिप्त उत्तर

योगसूत्र (3.1-3): धारणा → ध्यान → समाधि। विधि: पद्मासन, रीढ़ सीधी, श्वास स्थिर। भागवत (2.2.8-13): मूर्ति के चरणों से आरंभ, पूरे स्वरूप तक क्रमिक ध्यान। भाव: 'भगवान मेरे हृदय में भी हैं।' ब्रह्ममुहूर्त में 10-15 मिनट न्यूनतम।

📖

विस्तृत उत्तर

पूजा के दौरान ध्यान की व्यावहारिक और शास्त्रोक्त विधि:

ध्यान की शास्त्रीय परिभाषा — पातञ्जल योगसूत्र (3.1-3)

  • धारणा (3.1): 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा।' — एक स्थान (देव-स्वरूप) पर चित्त बाँधना = धारणा।
  • ध्यान (3.2): 'तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्।' — उसी बिंदु पर चित्त का निरंतर प्रवाह = ध्यान।
  • समाधि (3.3): 'तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः।' — ध्येय ही शेष रहे, ध्याता मिट जाए = समाधि।

पूजा में ध्यान की चरणबद्ध विधि

चरण 1 — बाह्य तैयारी

भगवद्गीता (6.10): 'एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः।' — एकांत में, शांत चित्त से, बिना अपेक्षा के बैठें।

पद्मासन या सुखासन। रीढ़ सीधी। हाथ घुटनों पर (ज्ञान मुद्रा या अंजलि मुद्रा)।

चरण 2 — श्वास-स्थिरता

भगवद्गीता (6.13-14): 'संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं...।' — नाक के अग्र भाग पर दृष्टि या आँखें बंद। तीन-पाँच गहरी श्वास लें — प्रत्येक श्वास के साथ संसार छोड़ें, प्रत्येक निःश्वास के साथ भगवान में लौटें।

चरण 3 — मूर्ति-दर्शन और स्मृति

भागवत पुराण (2.2.8-13) — भगवान के स्वरूप पर क्रमिक ध्यान:

  • आँखें खोलकर मूर्ति के चरणों को देखें।
  • आँखें बंद करें — वही स्वरूप मन में जीवंत करें।
  • चरणों से आरंभ कर धीरे-धीरे पूरे स्वरूप तक जाएं।
  • वस्त्र, आभूषण, मुकुट, मुस्कान — सब क्रमशः ध्यान में उभरने दें।

चरण 4 — भाव-स्थापना

विष्णुपुराण (6.7.35): 'ध्यानयोगेन चात्मानं पश्यन्ति यतयो यदा।'

यह भाव करें — 'ये भगवान मेरे अंदर भी हैं — मेरे हृदय में भी वही प्रकाश है।'

चरण 5 — निर्विचार अवस्था

जब भगवान का स्वरूप मन में स्थिर हो जाए और विचार शांत होने लगें — उस अवस्था में बने रहें। यह वास्तविक ध्यान है।

ध्यान का समय

प्रातःकाल ब्रह्ममुहूर्त (4-6 बजे) — सर्वश्रेष्ठ। न्यूनतम 10-15 मिनट। धीरे-धीरे समय बढ़ाएं।

सामान्य बाधाएं और उपाय

  • विचार आएं → दोष न मानें, धीरे से मूर्ति/नाम पर लौटें।
  • नींद आए → श्वास थोड़ी तेज करें, आँखें अर्धखुली रखें।
  • बेचैनी → शरीर की स्थिति ठीक करें, श्वास धीमा करें।
📜
शास्त्रीय स्रोत
भागवत पुराण (2.2.8-13), पातञ्जल योगसूत्र (3.1-3), भगवद्गीता (6.10-14, 12.6-7), विष्णुपुराण (6.7.35-36)
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

ध्यान विधिधारणाएकाग्रतामूर्ति ध्यान

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

मंदिर में पूजा के दौरान ध्यान कैसे करें — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको मंदिर पूजा से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर भागवत पुराण (2.2.8-13), पातञ्जल योगसूत्र (3.1-3), भगवद्गीता (6.10-14, 12.6-7), विष्णुपुराण (6.7.35-36) पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।