ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
शिव तीर्थ📜 शिव पुराण (कोटिरुद्र संहिता), द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तुति श्लोक2 मिनट पठन

शिव के बारह ज्योतिर्लिंग दर्शन का क्रम क्या होना चाहिए?

संक्षिप्त उत्तर

शिव पुराण/स्तुति श्लोक क्रम: (1)सोमनाथ-गुजरात (2)मल्लिकार्जुन-श्रीशैल (3)महाकाल-उज्जैन (4)ओंकारेश्वर-मालवा (5)वैद्यनाथ-देवघर (6)भीमशंकर-महाराष्ट्र (7)रामेश्वरम-तमिलनाडु (8)नागेश्वर-द्वारका (9)विश्वनाथ-वाराणसी (10)त्र्यम्बकेश्वर-नासिक (11)केदारनाथ-हिमालय (12)घृष्णेश्वर-महाराष्ट्र। नाम पाठ मात्र से सात जन्मों के पाप नष्ट।

📖

विस्तृत उत्तर

शिव पुराण की कोटिरुद्र संहिता और प्रसिद्ध द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तुति श्लोक में बारह ज्योतिर्लिंगों का क्रम इस प्रकार दिया गया है:

द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तुति

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्।

उज्जयिन्यां महाकालमोंकारं ममलेश्वरम्॥

परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशंकरम्।

सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥

वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमी तटे।

हिमालये तु केदारं घृष्णेशं च शिवालये॥'

क्रम और स्थान

  1. 1सोमनाथ — सौराष्ट्र (गुजरात)
  2. 2मल्लिकार्जुन — श्रीशैल पर्वत (आंध्र प्रदेश)
  3. 3महाकालेश्वर — उज्जैन (मध्य प्रदेश)
  4. 4ओंकारेश्वर/ममलेश्वर — मालवा (मध्य प्रदेश)
  5. 5वैद्यनाथ — देवघर (झारखंड)
  6. 6भीमशंकर — पुणे (महाराष्ट्र)
  7. 7रामेश्वरम — सेतुबंध (तमिलनाडु)
  8. 8नागेश्वर — दारुकावन/द्वारका (गुजरात)
  9. 9काशी विश्वनाथ — वाराणसी (उत्तर प्रदेश)
  10. 10त्र्यम्बकेश्वर — नासिक/गोदावरी तट (महाराष्ट्र)
  11. 11केदारनाथ — हिमालय (उत्तराखंड)
  12. 12घृष्णेश्वर (घुश्मेश्वर) — औरंगाबाद (महाराष्ट्र)

दर्शन का फल

स्तुति के अंतिम श्लोक में कहा गया है — 'एतानि ज्योतिर्लिंगानि सायं प्रातः पठेन्नरः। सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति॥'

अर्थात जो प्रतिदिन सायं-प्रातः इन ज्योतिर्लिंगों के नाम का पाठ करता है, उसके सात जन्मों के पाप नष्ट हो जाते हैं।

ध्यान रखें: यात्रा का यही शास्त्रीय क्रम है, परंतु भौगोलिक सुविधा अनुसार क्रम बदला जा सकता है। मान्यता है कि सोमनाथ से प्रारंभ और घृष्णेश्वर पर समापन सर्वोत्तम है।

📜
शास्त्रीय स्रोत
शिव पुराण (कोटिरुद्र संहिता), द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तुति श्लोक
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

ज्योतिर्लिंगद्वादश ज्योतिर्लिंगदर्शन क्रमतीर्थयात्रा

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

शिव के बारह ज्योतिर्लिंग दर्शन का क्रम क्या होना चाहिए — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको शिव तीर्थ से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर शिव पुराण (कोटिरुद्र संहिता), द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तुति श्लोक पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।