ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
भक्ति रस📜 भक्ति रसामृत सिन्धु, भागवतपुराण, नारद भक्ति सूत्र, रसमंजरी2 मिनट पठन

भक्ति में शांत भाव क्या होता है?

संक्षिप्त उत्तर

शांत भाव: सबसे शांत-स्थिर भक्ति — तीव्र भावना रहित। 5 रसों में प्रथम+आधार। ईश्वर=निर्गुण ब्रह्म। भक्त=शांत-समभावी। गहन शांति+तृप्ति+समत्व। शुकदेव/चार कुमार/शंकराचार्य। 'आप हैं — बस।' ध्यान-प्रधान। 'अहं ब्रह्मास्मि'/'तत्त्वमसि'=मंत्र।

📖

विस्तृत उत्तर

शांत भाव (शांत रस) = भक्ति का सबसे शांत, स्थिर, और गहरा रूप — बिना किसी तीव्र भावनात्मक उतार-चढ़ाव के।

शास्त्रीय: भक्ति रसामृत सिन्धु: 5 प्रमुख रसों में प्रथम — शांत, दास्य, सख्य, वात्सल्य, माधुर्य। शांत = आधार रस — अन्य सभी रसों में शांत विद्यमान।

शांत भाव में

  • ईश्वर = सर्वव्यापक, निर्गुण, निराकार ब्रह्म
  • भक्त = शांत, स्थिर, समभावी
  • तीव्र भावनाएँ (रोना/हँसना/कम्पन) = कम/अनुपस्थित
  • गहन शांति, तृप्ति, संतोष = प्रधान अनुभव
  • 'सब ठीक है — मैं ठीक हूँ — सब एक है' = शांत भाव

विशेषता

  • वैराग्य + ज्ञान + भक्ति = संयुक्त
  • अहंकार अत्यन्त क्षीण
  • संसार से विरक्ति — परंतु घृणा नहीं
  • समत्व बुद्धि (सुख-दुःख समान)
  • ब्रह्मानन्द (ब्रह्म का आनन्द) = स्थिर, शाश्वत

उदाहरण

  • शुकदेव (भागवत वक्ता) = शांत रस भक्त — ब्रह्मज्ञानी+भक्त
  • चार कुमार (सनक/सनन्दन/सनातन/सनत्कुमार) = शांत रस
  • शंकराचार्य = ज्ञान+भक्ति = शांत

शांत vs अन्य रस

  • दास्य = 'मैं आपका दास' (सेवा)
  • सख्य = 'आप मेरे मित्र' (हँसी-मजाक)
  • वात्सल्य = 'आप मेरे बच्चे' (प्रेम-चिंता)
  • माधुर्य = 'आप मेरे प्रियतम' (तीव्र प्रेम)
  • शांत = 'आप हैं — बस' (शून्य-पूर्ण)

साधना: ध्यान-प्रधान साधक = शांत भाव स्वाभाविक। निर्गुण ब्रह्म ध्यान। 'अहं ब्रह्मास्मि' / 'तत्त्वमसि' = शांत रस का मंत्र।

📜
शास्त्रीय स्रोत
भक्ति रसामृत सिन्धु, भागवतपुराण, नारद भक्ति सूत्र, रसमंजरी
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

शांत रसशांत भावनिर्गुण भक्तिब्रह्मानन्दवीतराग

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

भक्ति में शांत भाव क्या होता है — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको भक्ति रस से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर भक्ति रसामृत सिन्धु, भागवतपुराण, नारद भक्ति सूत्र, रसमंजरी पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।