ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
तंत्र साधना📜 देवीभागवत पुराण (7वाँ स्कंध), मत्स्य पुराण (13.53), विष्णुयामल तंत्र, तंत्रसार (कृष्णानंद), शाक्त प्रमोद2 मिनट पठन

दशमहाविद्या साधना क्या है?

संक्षिप्त उत्तर

दशमहाविद्या = परमशक्ति के दस रूप (देवीभागवत)। क्रम: काली (क्रीं), तारा (त्रीं), त्रिपुरसुंदरी (षोडशी), भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बगलामुखी (ह्लीं), मातंगी, कमला (श्रीं)। एक की सिद्धि = शेष का आंशिक प्रभाव। कौन सी: गुरु-मार्गदर्शन में, उद्देश्यानुसार।

📖

विस्तृत उत्तर

दशमहाविद्या — शक्ति तंत्र की दस महाशक्तियों की सम्पूर्ण व्यवस्था:

दशमहाविद्या की उत्पत्ति (देवीभागवत 7वाँ स्कंध)

जब शिव दक्ष-यज्ञ में जाने की अनुमति सती को नहीं दे रहे थे — सती ने दस दिशाओं में दस रूप प्रकट किए। शिव को दसों दिशाओं में दस अलग-अलग भयंकर देवियाँ दिखीं — यही दशमहाविद्याएं हैं।

दशमहाविद्याएं — क्रम, मंत्र-बीज और फल

| क्रम | देवी | बीज मंत्र | प्रमुख फल |

|---|---|---|---|

| 1 | काली | क्रीं | काल-जय, भय-नाश |

| 2 | तारा | ह्रीं/त्रीं | वाक्-सिद्धि, नौ-विपदा से रक्षा |

| 3 | त्रिपुरसुंदरी (षोडशी) | ह्रीं/क्लीं/सौः | सौंदर्य, सम्पदा, मोक्ष |

| 4 | भुवनेश्वरी | ह्रीं | भूमि-सिद्धि, राज्य-प्राप्ति |

| 5 | भैरवी (त्रिपुरभैरवी) | ह्स्रैं/ह्स्क्ल्रीं/ह्स्रौं | तप-सिद्धि, शत्रु-नाश |

| 6 | छिन्नमस्ता | श्रीं/ह्रीं/क्लीं | आत्म-बलिदान, शक्ति-संचय |

| 7 | धूमावती | धूं | विघ्न-नाश, वैधव्य-दोष-निवारण |

| 8 | बगलामुखी | ह्लीं | शत्रु-स्तम्भन, वाक्-रोध |

| 9 | मातंगी | ह्रीं | वाक्-सिद्धि, संगीत, वशीकरण |

| 10 | कमला | श्रीं | धन, वैभव, लक्ष्मी-कृपा |

दशमहाविद्या साधना की विशेषता

तंत्रसार: इन दसों देवियाँ — एक ही परमशक्ति के दस रूप हैं। किसी एक की सिद्धि = शेष नौ का आंशिक प्रभाव स्वतः।

दशमहाविद्या की श्रेणियाँ (तंत्र के अनुसार)

  • सात्विक: त्रिपुरसुंदरी, भुवनेश्वरी, कमला, मातंगी
  • राजसिक: तारा, भैरवी
  • तामसिक/उग्र: काली, छिन्नमस्ता, धूमावती, बगलामुखी

कौन सी महाविद्या की साधना करें

शाक्त प्रमोद: जन्म-कुंडली, इष्टदेव, और उद्देश्य के आधार पर गुरु उचित महाविद्या बताते हैं। सामान्यतः — काली (भय-नाश), लक्ष्मी/कमला (धन), त्रिपुरसुंदरी (मोक्ष)।

📜
शास्त्रीय स्रोत
देवीभागवत पुराण (7वाँ स्कंध), मत्स्य पुराण (13.53), विष्णुयामल तंत्र, तंत्रसार (कृष्णानंद), शाक्त प्रमोद
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

दशमहाविद्यादस देवियाँतांत्रिक देवीशक्ति उपासना

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

दशमहाविद्या साधना क्या है — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको तंत्र साधना से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर देवीभागवत पुराण (7वाँ स्कंध), मत्स्य पुराण (13.53), विष्णुयामल तंत्र, तंत्रसार (कृष्णानंद), शाक्त प्रमोद पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।