ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
तंत्र साधना📜 योग सूत्र (पतंजलि), तंत्रालोक (अभिनवगुप्त), विज्ञान भैरव तंत्र2 मिनट पठन

तंत्र में धारणा ध्यान और समाधि का क्या क्रम है?

संक्षिप्त उत्तर

क्रम: धारणा (मन बाँधना — एक बिन्दु/चक्र) → ध्यान (निरंतर एकाग्र प्रवाह) → समाधि (ध्याता-ध्येय भेद मिटे)। तीनों = 'संयम' (योगसूत्र 3.4)। तंत्र: शिव-शक्ति एकता + भोग-मोक्ष दोनों। निर्विकल्प समाधि = सर्वोच्च।

📖

विस्तृत उत्तर

धारणा, ध्यान और समाधि अष्टांग योग के अंतिम तीन अंग हैं जिन्हें पतंजलि ने 'संयम' (योगसूत्र 3.4) कहा। तंत्र में भी यही क्रम है, किन्तु विधि भिन्न हो सकती है।

क्रम और अंतर

1धारणा (Concentration)

  • 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा।' (योगसूत्र 3.1) — चित्त को एक स्थान (देश) पर बाँधना।
  • तंत्र में: मन को चक्र, बीज मंत्र, यंत्र, या देवता मूर्ति पर केन्द्रित करना।
  • उदा: हृदय चक्र पर 'ॐ' का ध्यान, या आज्ञा चक्र पर ज्योति का ध्यान।
  • अवधि: आरम्भ में कुछ सेकण्ड-मिनट।

2ध्यान (Meditation)

  • 'तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्।' (योगसूत्र 3.2) — उसी विषय पर निरंतर एकाग्र प्रवाह।
  • धारणा जब निरंतर (unbroken flow) हो जाए = ध्यान।
  • तंत्र में: देवता/मंत्र/चक्र पर एकाग्रता इतनी गहरी कि बाहरी संसार विस्मृत।
  • अवधि: कई मिनट-घण्टे।

3समाधि (Absorption)

  • 'तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः।' (योगसूत्र 3.3) — ध्यान इतना गहरा कि ध्याता (साधक) और ध्येय (देवता/मंत्र) का भेद मिट जाए।
  • तंत्र में: शिव-शक्ति एकता का अनुभव। 'अहं ब्रह्मास्मि' — 'मैं = ब्रह्म' की प्रत्यक्ष अनुभूति।
  • सविकल्प समाधि: थोड़ा द्वैत शेष। निर्विकल्प समाधि: पूर्ण अद्वैत — सर्वोच्च।

संक्षेप: धारणा = मन बाँधना, ध्यान = मन बहना, समाधि = मन लीन होना। तीनों मिलकर = 'संयम' = सिद्धि प्राप्ति।

तंत्र की विशेषता: योग सूत्र में समाधि = निर्गुण ब्रह्म में लय। तंत्र में समाधि = शिव-शक्ति एकता + भोग और मोक्ष दोनों। तंत्र भोग को त्याज्य नहीं, उपयोगी मानता है।

📜
शास्त्रीय स्रोत
योग सूत्र (पतंजलि), तंत्रालोक (अभिनवगुप्त), विज्ञान भैरव तंत्र
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

धारणाध्यानसमाधिअष्टांग योगसंयम

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

तंत्र में धारणा ध्यान और समाधि का क्या क्रम है — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको तंत्र साधना से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर योग सूत्र (पतंजलि), तंत्रालोक (अभिनवगुप्त), विज्ञान भैरव तंत्र पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।