ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
वैदिक कर्मकांड📜 ऋग्वेद, तैत्तिरीय आरण्यक, गृह्यसूत्र, शिक्षा वल्ली2 मिनट पठन

वैदिक काल में संध्या वंदन कैसे की जाती थी?

संक्षिप्त उत्तर

वैदिक संध्या: त्रिसंध्या (अनिवार्य), नदी स्नान, गायत्री 1008 (स्वर-कठोर), सूर्य उपस्थान (खड़े), अग्निहोत्र (दूध/घी — अग्नि सदा प्रज्वलित), मार्जन, प्राणायाम, अघमर्षण। आज सरलीकृत — मूल तत्व (स्नान+गायत्री+अर्घ्य) वही।

📖

विस्तृत उत्तर

वैदिक काल (1500-500 ईसा पूर्व) की संध्या वंदन वर्तमान से अधिक विस्तृत और कठोर थी:

वैदिक संध्या विशेषताएँ

  1. 1तीन संध्या (अनिवार्य): प्रातः (सूर्योदय), मध्याह्न (दोपहर), सायं (सूर्यास्त) — तीनों अनिवार्य। छोड़ना = पतन।
  1. 1नदी/सरोवर स्नान: प्रत्येक संध्या से पूर्व शीतल जल (नदी) में स्नान = शारीरिक + आत्मिक शुद्धि।
  1. 1गायत्री जप: गायत्री मंत्र = संध्या का मूल। स्वर-शुद्ध उच्चारण (उदात्त-अनुदात्त-स्वरित) अत्यंत कठोर। 1008 बार जप = सामान्य।
  1. 1सूर्य उपस्थान: खड़े होकर सूर्य की ओर मुख करके उपस्थान (स्तुति) मंत्र — 'उद्वयं तमसस्परि...' (ऋग्वेद)।
  1. 1अग्निहोत्र: प्रातः-सायं = गृहस्थ अग्निहोत्र (अग्नि में दूध/घी आहुति) संध्या का अभिन्न अंग। गृहस्थ की अग्नि कभी न बुझती।
  1. 1मार्जन (जल शुद्धि): 'आपो हि ष्ठा मयोभुवः...' (ऋग्वेद) मंत्र से जल छिड़ककर शुद्धि।
  1. 1प्राणायाम: गायत्री सहित प्राणायाम (ॐ भूः, ॐ भुवः, ॐ स्वः + गायत्री + 7 व्याहृतियाँ)।
  1. 1अघमर्षण (पाप क्षय): 'ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्...' मंत्र से जल में डुबकी/जल छिड़काव = पापों का मार्जन।

वर्तमान अंतर: आज संध्या सरलीकृत — नदी स्नान, अग्निहोत्र, 1008 जप = कठिन। किन्तु मूल तत्व (स्नान, गायत्री, सूर्य अर्घ्य) वही हैं।

📜
शास्त्रीय स्रोत
ऋग्वेद, तैत्तिरीय आरण्यक, गृह्यसूत्र, शिक्षा वल्ली
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

वैदिक कालसंध्या वंदनप्राचीनअग्निहोत्रगायत्री

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

वैदिक काल में संध्या वंदन कैसे की जाती थी — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको वैदिक कर्मकांड से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर ऋग्वेद, तैत्तिरीय आरण्यक, गृह्यसूत्र, शिक्षा वल्ली पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।