ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
वैदिक कर्मकांड📜 मनुस्मृति (अध्याय 2), गौतम धर्मसूत्र, आपस्तम्ब धर्मसूत्र2 मिनट पठन

उपनयन संस्कार के बाद बालक को कौन से नियम पालन करने चाहिए?

संक्षिप्त उत्तर

उपनयन बाद: त्रिसंध्या वंदन (गायत्री), ब्रह्मचर्य, गुरु सेवा, वेद अध्ययन, समिधादान, भिक्षाचर्या (विनम्रता), सात्त्विक आहार, जनेऊ नियम। वर्तमान न्यूनतम: गायत्री 108/दिन + जनेऊ + सात्त्विक जीवन + अध्ययन।

📖

विस्तृत उत्तर

उपनयन (जनेऊ) संस्कार = 'द्विजन्म' (दूसरा जन्म)। इसके बाद बालक 'ब्रह्मचारी' कहलाता है और विशेष नियमों का पालन करता है:

अनिवार्य नियम

  1. 1त्रिसंध्या वंदन: प्रातः, मध्याह्न, सायं — तीनों संध्या वंदन (गायत्री जप + सूर्य अर्घ्य) नित्य कर्तव्य।
  1. 1ब्रह्मचर्य: ब्रह्मचर्य (शारीरिक + मानसिक) पालन। विवाह तक।
  1. 1गुरु सेवा: गुरु (आचार्य) की सेवा, आज्ञा पालन। वैदिक काल = गुरुकुल में निवास।
  1. 1अध्ययन: वेद, शास्त्र, विद्या का नियमित अध्ययन। 'स्वाध्यायान्मा प्रमदः' (तैत्तिरीय उपनिषद)।
  1. 1समिधादान: प्रतिदिन अग्नि में समिधा (लकड़ी) की आहुति = अग्निहोत्र का सरल रूप।
  1. 1भिक्षाचर्या: ब्रह्मचारी भिक्षा माँगकर भोजन करे = अहंकार नाश, विनम्रता। वर्तमान में = सात्त्विक भोजन।
  1. 1सात्त्विक आहार: मांस, मदिरा, प्याज, लहसुन वर्जित। शुद्ध, सात्त्विक भोजन।
  1. 1जनेऊ नियम: जनेऊ सदा धारण रखें — स्नान, शौच, भोजन में विशेष नियम (शौच में कान पर चढ़ाएँ)।

वर्तमान में: सम्पूर्ण ब्रह्मचर्य नियम पालन कठिन। न्यूनतम = नित्य गायत्री जप (108 बार), जनेऊ धारण, सात्त्विक जीवन, अध्ययन निष्ठा।

📜
शास्त्रीय स्रोत
मनुस्मृति (अध्याय 2), गौतम धर्मसूत्र, आपस्तम्ब धर्मसूत्र
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

उपनयनब्रह्मचर्यनियमगायत्रीसंध्या

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

उपनयन संस्कार के बाद बालक को कौन से नियम पालन करने चाहिए — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको वैदिक कर्मकांड से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर मनुस्मृति (अध्याय 2), गौतम धर्मसूत्र, आपस्तम्ब धर्मसूत्र पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।