विस्तृत उत्तर
ऊर्ध्वपुंड्र vs त्रिपुंड्र = संप्रदाय पहचान:
| विषय | ऊर्ध्वपुंड्र | त्रिपुंड्र |
|-------|-------------|------------|
| आकार | U/V आकार (ऊर्ध्व=ऊपर) | 3 क्षैतिज रेखाएं |
| संप्रदाय | वैष्णव (विष्णु) | शैव (शिव) |
| सामग्री | चंदन/गोपी चंदन | भस्म/विभूति |
| रंग | सफेद+लाल/पीला | भस्म (सफेद/भूरा) |
| अर्थ | विष्णु चरण + लक्ष्मी | त्रिगुण/त्रिदेव/3 नेत्र |
| स्थान | माथा+12 स्थान (कुछ) | माथा+भुजा+छाती |
| उदाहरण | ISKCON/श्री वैष्णव | काशी/शैव मठ |
शाक्त: कुमकुम बिंदु (लाल)। स्मार्त: दोनों मान्य।





