ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
आध्यात्मिक साधना📜 योगसूत्र (1.15-16), भगवद्गीता (6.35, 2.59), विवेकचूड़ामणि, भागवतपुराण2 मिनट पठन

आध्यात्मिक साधना में वैराग्य का क्या अर्थ है?

संक्षिप्त उत्तर

वैराग्य: योगसूत्र 1.15 — विषयों से तृष्णा अभाव (घृणा नहीं)। अनासक्ति+विवेक-जन्य+स्वतःस्फूर्त। वैराग्य≠संसार-त्याग/घृणा/दमन/अवसाद। गीता 2.59: 'परम दर्शन से रस भी छूटे=सच्चा।' चरण: यतमान→व्यतिरेक→एकेन्द्रिय→वशीकार→परवैराग्य। अभ्यास+वैराग्य=मन नियंत्रण।

📖

विस्तृत उत्तर

वैराग्य = आध्यात्मिक साधना के दो स्तम्भों में से एक (अभ्यास + वैराग्य)। परंतु वैराग्य ≠ संसार-त्याग/घृणा।

शास्त्रीय परिभाषा

योगसूत्र (1.15): 'दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्।' — देखे हुए (सांसारिक) और सुने हुए (स्वर्गीय) विषयों से तृष्णा (लालसा) का अभाव = वैराग्य।

योगसूत्र (1.16 — परवैराग्य): 'तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्।' — पुरुष (आत्मा) का ज्ञान होने पर प्रकृति के तीनों गुणों (सत्व-रज-तम) से भी वैराग्य = परम वैराग्य।

वैराग्य क्या है

  • अनासक्ति: विषयों से जुड़ाव (Attachment) का अभाव — विषयों से घृणा नहीं।
  • विवेक-जन्य: बुद्धि-पूर्वक — 'ये विषय अस्थायी हैं, आत्मा शाश्वत' — इस ज्ञान से स्वाभाविक विरक्ति।
  • स्वतःस्फूर्त: जबरदस्ती त्यागना ≠ वैराग्य। सहज, प्राकृतिक रूप से विषयों की आकर्षण-शक्ति कम होना = सच्चा वैराग्य।

वैराग्य क्या नहीं

  • ❌ संसार/परिवार से भागना
  • ❌ विषयों से घृणा/द्वेष
  • ❌ जबरदस्ती दमन (Suppression)
  • ❌ उदासीनता/अवसाद (Depression ≠ वैराग्य)
  • ❌ कर्तव्य-त्याग

गीता (2.59): 'विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः। रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते।।' — इन्द्रियों को रोकने से विषय छूटते हैं पर रस (लालसा) नहीं। परम (ईश्वर) का दर्शन होने पर रस भी छूट जाता है। यह सच्चा वैराग्य।

वैराग्य के चरण

  1. 1यतमान: प्रयास-पूर्वक विरक्ति (कठिन)
  2. 2व्यतिरेक: कुछ विषयों से विरक्त, कुछ से नहीं
  3. 3एकेन्द्रिय: केवल एक इन्द्रिय की लालसा शेष
  4. 4वशीकार: सम्पूर्ण विषयों से वशीकार (नियंत्रण) = वैराग्य
  5. 5परवैराग्य: गुणों से भी वैतृष्ण्य = सर्वोच्च

अभ्यास: वैराग्य = अभ्यास से आता है। गीता (6.35): अभ्यास+वैराग्य = मन नियंत्रण। दोनों साथ-साथ = सफलता।

📜
शास्त्रीय स्रोत
योगसूत्र (1.15-16), भगवद्गीता (6.35, 2.59), विवेकचूड़ामणि, भागवतपुराण
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

वैराग्यविरक्तित्यागअनासक्तिपरवैराग्य

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

आध्यात्मिक साधना में वैराग्य का क्या अर्थ है — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको आध्यात्मिक साधना से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर योगसूत्र (1.15-16), भगवद्गीता (6.35, 2.59), विवेकचूड़ामणि, भागवतपुराण पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।