ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
मंत्र ज्ञान📜 ऋग्वेद (3.62.10), विश्वामित्र ऋषि2 मिनट पठन

गायत्री मंत्र का पूरा अर्थ क्या है शब्दशः?

संक्षिप्त उत्तर

ऋग्वेद 3.62.10: 'ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्।' अर्थ: उस श्रेष्ठ परमात्मा (सविता) के दिव्य तेज का हम ध्यान करें, जो हमारी बुद्धि को सन्मार्ग पर प्रेरित करे। ऋषि विश्वामित्र।

📖

विस्तृत उत्तर

गायत्री मंत्र वेदों का सर्वाधिक पवित्र और शक्तिशाली मंत्र है। इसे 'वेद माता' भी कहा जाता है।

पूरा मंत्र

*ॐ भूर्भुवः स्वः

तत् सवितुर्वरेण्यं

भर्गो देवस्य धीमहि

धियो यो नः प्रचोदयात्॥*

शब्दशः अर्थ

  • — परम ब्रह्म, सृष्टि का आदि स्वर
  • भूः — भूलोक (पृथ्वी), भौतिक जगत
  • भुवः — भुवर्लोक (अंतरिक्ष), प्राणिक जगत
  • स्वः — स्वर्लोक (स्वर्ग), दिव्य जगत
  • तत् — उस (परमात्मा का)
  • सवितुः — सविता (सूर्य/सृष्टिकर्ता) का — यहाँ सविता = परमात्मा की प्रेरक शक्ति
  • वरेण्यं — सर्वश्रेष्ठ, वरण करने योग्य
  • भर्गः — दिव्य तेज, आभा, ज्ञान प्रकाश
  • देवस्य — देव (परमात्मा) का
  • धीमहि — हम ध्यान करें, धारण करें
  • धियः — बुद्धि (हमारी)
  • यः — जो (वह परमात्मा)
  • नः — हमारी
  • प्रचोदयात् — प्रेरित करे, सन्मार्ग पर चलाए

सम्पूर्ण अर्थ: 'उस सर्वश्रेष्ठ सविता (परमात्मा) के दिव्य तेज का हम ध्यान करते हैं, जो हमारी बुद्धि को सन्मार्ग की ओर प्रेरित करे।'

स्रोत: ऋग्वेद (3.62.10), ऋषि — विश्वामित्र, देवता — सविता, छंद — गायत्री (24 अक्षर)।

'ॐ भूर्भुवः स्वः' — यह महाव्याहृति है, मूल गायत्री मंत्र 'तत् सवितुर्वरेण्यं...' से प्रारंभ होता है। महाव्याहृति को बाद में जोड़ा गया (यजुर्वेद परंपरा)।

गायत्री मंत्र की विशेषता: यह एकमात्र मंत्र है जिसमें शरीर, मन और बुद्धि — तीनों की प्रार्थना है। यह किसी विशेष देवता का नहीं, बल्कि सर्वव्यापक परमात्मा (सविता) का मंत्र है।

📜
शास्त्रीय स्रोत
ऋग्वेद (3.62.10), विश्वामित्र ऋषि
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

गायत्री मंत्रऋग्वेदसावित्रीशब्दार्थ

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

गायत्री मंत्र का पूरा अर्थ क्या है शब्दशः — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको मंत्र ज्ञान से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर ऋग्वेद (3.62.10), विश्वामित्र ऋषि पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।