ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
तंत्र साधना📜 गीता, योग शास्त्र, तंत्र शास्त्र1 मिनट पठन

तंत्र में इंद्रिय संयम का क्या महत्व है?

संक्षिप्त उत्तर

ऊर्जा संरक्षण (बाहर→अंदर), एकाग्रता, गीता: 'कछुए जैसे इंद्रियां सिकोड़ो'। पंचमकार = इंद्रिय संयम (प्रतीकात्मक)। सात्विक, ब्रह्मचर्य, मौन, प्रत्याहार।

📖

विस्तृत उत्तर

इंद्रिय संयम = तंत्र साधना की नींव:

5 इंद्रियां: आंख(रूप), कान(शब्द), नाक(गंध), जिह्वा(स्वाद), त्वचा(स्पर्श)।

महत्व

  1. 1ऊर्जा संरक्षण: इंद्रिय भोग = ऊर्जा बाहर। संयम = ऊर्जा अंदर → मंत्र/कुंडलिनी शक्ति।
  2. 2एकाग्रता: असंयमित इंद्रियां = मन भटके। संयम = एकाग्रता → ध्यान/जप गहन।
  3. 3गीता (2.58): 'यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥' — कछुए जैसे इंद्रियां सिकोड़ो = स्थिर प्रज्ञा।
  4. 4पंचमकार: दक्षिण मार्ग = इंद्रिय संयम ही 'मांस' (जिह्वा), 'मत्स्य' (प्राण), 'मैथुन' (ब्रह्मचर्य) का प्रतीकात्मक अर्थ।

कैसे: सात्विक आहार, ब्रह्मचर्य, मौन, ध्यान, प्रत्याहार।

📜
शास्त्रीय स्रोत
गीता, योग शास्त्र, तंत्र शास्त्र
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

इंद्रियसंयममहत्वतंत्रनियम

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

तंत्र में इंद्रिय संयम का क्या महत्व है — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको तंत्र साधना से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर गीता, योग शास्त्र, तंत्र शास्त्र पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।