ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
ध्यान📜 पतञ्जलि योगसूत्र, भगवद्गीता, विवेकचूडामणि1 मिनट पठन

ध्यान के दौरान ध्यान भटकने से कैसे रोकें?

संक्षिप्त उत्तर

ध्यान भटकने पर: गीता (6.26) — जहाँ मन जाए, वहाँ से वापस लाएँ (बार-बार, धैर्य से)। पतञ्जलि 5 उपाय: प्राणायाम, सूक्ष्म-अनुभव, आंतरिक प्रकाश, वीतराग-चिंतन, स्वप्न-ज्ञान। विचार आने पर लड़ें नहीं — देखें और छोड़ें।

📖

विस्तृत उत्तर

मन का भटकना ध्यान की सबसे बड़ी बाधा है। शास्त्रों में इसके उपाय विस्तार से वर्णित हैं।

पतञ्जलि योगसूत्र (1.32): 'तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः।' — विक्षेप रोकने के लिए एक तत्त्व का अभ्यास करें।

योगसूत्र (1.34-39) में पाँच उपाय

  1. 1प्राणायाम — श्वास-नियंत्रण से मन स्थिर
  2. 2विषयवती प्रवृत्ति — इंद्रियों के सूक्ष्म अनुभव पर ध्यान
  3. 3ज्योतिष्मती — आंतरिक प्रकाश पर ध्यान
  4. 4वीतरागविषय — राग-द्वेष से मुक्त महात्माओं का चिंतन
  5. 5स्वप्ननिद्राज्ञान — स्वप्न-सुषुप्ति के अनुभव का ध्यान

भगवद्गीता (6.26): 'यतो यतो निश्चलति मनश्चञ्चलमस्थिरम्। ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्।' — जहाँ-जहाँ चंचल मन जाए, वहाँ-वहाँ से धीरे-धीरे वापस लाएँ।

व्यावहारिक उपाय

  • विचार आने पर लड़ें नहीं — बस देखें और छोड़ें
  • मंत्र का सहारा लें
  • श्वास पर ध्यान लाएँ
📜
शास्त्रीय स्रोत
पतञ्जलि योगसूत्र, भगवद्गीता, विवेकचूडामणि
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

ध्यानएकाग्रताविक्षेपमन

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

ध्यान के दौरान ध्यान भटकने से कैसे रोकें — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको ध्यान से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर पतञ्जलि योगसूत्र, भगवद्गीता, विवेकचूडामणि पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।