ॐ नमः शिवाय  |  जय श्री राम  |  हरे कृष्ण
📿
धर्म-संबंधी शंका हो? शास्त्रों में उत्तर है।
पौराणिक प्रश्नोत्तरी — वेद, पुराण और तंत्र-शास्त्रों से प्रमाणित उत्तर, सरल हिंदी में
सभी प्रश्न देखें →
दर्शन📜 शंकराचार्य ब्रह्मसूत्र भाष्य, मध्वाचार्य अनुव्याख्यान, विकिपीडिया (verified)2 मिनट पठन

द्वैत वेदांत और अद्वैत वेदांत में मूल अंतर क्या?

संक्षिप्त उत्तर

अद्वैत (शंकर): जीव = ब्रह्म, जगत मिथ्या, ज्ञान से मोक्ष। द्वैत (मध्व): जीव ≠ ब्रह्म (सदा भिन्न), जगत सत्य, भक्ति+कृपा से मोक्ष। पंच भेद नित्य। 'तत्त्वमसि' — अद्वैत: 'तू वही है', द्वैत: 'तू उसका है।'

📖

विस्तृत उत्तर

द्वैत और अद्वैत वेदांत दर्शन की दो प्रमुख शाखाएँ हैं जो ब्रह्म, जीव और जगत के संबंध को भिन्न-भिन्न दृष्टिकोण से समझाती हैं।

अद्वैत वेदांत (शंकराचार्य — 788-820 ई.)

  • मूल सिद्धांत: *'ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या, जीवो ब्रह्मैव नापरः'*
  • ब्रह्म: एकमात्र सत्य, निर्गुण, निराकार।
  • जीव: ब्रह्म ही है, अज्ञान (माया) के कारण अलग दिखता है।
  • जगत: मिथ्या (भ्रम) — रस्सी में साँप की तरह।
  • मोक्ष: ज्ञान से अज्ञान हटना = मोक्ष। 'अहं ब्रह्मास्मि' का अनुभव।
  • भेद: जीव और ब्रह्म में कोई भेद नहीं — भेद केवल भ्रम।

द्वैत वेदांत (मध्वाचार्य — 1238-1317 ई.)

  • मूल सिद्धांत: ब्रह्म, जीव और जगत — तीनों सत्य और शाश्वत, परंतु परस्पर भिन्न
  • ब्रह्म: सगुण, सर्वोच्च, स्वतंत्र। विष्णु (नारायण) = परम ब्रह्म।
  • जीव: ब्रह्म पर निर्भर, पर ब्रह्म से सदा भिन्न
  • जगत: सत्य — मिथ्या नहीं। ब्रह्म ने रचा है।
  • मोक्ष: ईश्वर भक्ति और कृपा से। मोक्ष में भी जीव ब्रह्म से भिन्न रहता है (सायुज्य नहीं, सामीप्य)।
  • पंच भेद: (1) ईश्वर-जीव (2) ईश्वर-जड़ (3) जीव-जीव (4) जीव-जड़ (5) जड़-जड़ — ये पांच भेद नित्य (शाश्वत) हैं।

मुख्य अंतर

| विषय | अद्वैत (शंकर) | द्वैत (मध्व) |

|-------|---------------|---------------|

| ब्रह्म-जीव | एक ही | सदा भिन्न |

| जगत | मिथ्या | सत्य |

| माया | अविद्या/भ्रम | ईश्वर शक्ति (सत्य) |

| मोक्ष | ज्ञान से | भक्ति + ईश्वर कृपा |

| मोक्ष में | जीव = ब्रह्म | जीव ≠ ब्रह्म (सामीप्य) |

तत्त्वमसि की भिन्न व्याख्या

  • अद्वैत: 'वह (ब्रह्म) तू है' — एकता।
  • द्वैत: 'तू उसका (ब्रह्म का) है' — निर्भरता, भिन्नता।
📜
शास्त्रीय स्रोत
शंकराचार्य ब्रह्मसूत्र भाष्य, मध्वाचार्य अनुव्याख्यान, विकिपीडिया (verified)
क्या यह उत्तर उपयोगी था? इसे अपने प्रियजनों के साथ साझा करें

🏷 सम्बंधित विषय

द्वैतअद्वैतशंकराचार्यमध्वाचार्य

इसी विषय के अन्य प्रश्न

📚

विस्तार से पढ़ें

इस विषय पर हमारे विस्तृत लेख और मार्गदर्शिकाएँ

द्वैत वेदांत और अद्वैत वेदांत में मूल अंतर क्या — शास्त्रों के अनुसार

पौराणिक पर आपको दर्शन से जुड़े प्रमाणिक प्रश्न-उत्तर मिलेंगे। यह उत्तर शंकराचार्य ब्रह्मसूत्र भाष्य, मध्वाचार्य अनुव्याख्यान, विकिपीडिया (verified) पर आधारित है। अन्य प्रश्नों के लिए प्रश्नोत्तरी पृष्ठ देखें।